ستاره‌شناسان مدعی شناسایی آسمان شب الهام‌بخش تابلوی «شب پرستاره» ون‌گوگ شدند

برای بیش از یک قرن، مورخان هنر و علاقه‌مندان به نقاشی تصور می‌کردند که تابلوی «شب پرستاره» اثر ونسان ون‌گوگ، صرفاً بازتابی از تخیلات غنی و ذهن آشفته‌ی این هنرمند است. اما اکنون، گروهی از ستاره‌شناسان با بررسی دقیق موقعیت اجرام آسمانی، این باور قدیمی را تغییر داده‌اند.[1][2]

بر اساس پژوهش جدیدی که در نشریه «گزارش‌های علمی» (Scientific Reports) منتشر شده است، این شاهکار هنری احتمالاً بازآفرینی دقیقی از آسمان سپیده‌دم در تاریخ ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ است. این یافته نشان می‌دهد که ون‌گوگ بیش از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، به مشاهدات واقعی و نجومی تکیه داشته است.[3][4]

الیجاه جونگ‌هیون کیم، پژوهشگر نجوم از دانشگاه کیونگ‌هی کره جنوبی و نویسنده اصلی این مقاله، می‌گوید که تطابق هندسی و رصدی ستاره‌های این تابلو با آسمان آن شب بی‌نظیر است. او معتقد است که ون‌گوگ تغییرات ظریف آسمان را با دقتی شگفت‌انگیز ثبت کرده است و این اثر یک واقعیت اغراق‌شده است، نه یک فانتزی محض.[2]

شبیه‌سازی آسمان پروانس

برای رسیدن به این نتیجه، تیم تحقیقاتی از نرم‌افزارهای پیشرفته نجومی برای شبیه‌سازی آسمان بر فراز تیمارستان «سن‌رمی دو پروانس» در جنوب فرانسه استفاده کردند. این همان مکانی است که ون‌گوگ پس از بحران‌های روحی خود در آنجا بستری بود و این منظره را از پشت میله‌های پنجره اتاقش تماشا می‌کرد.[1]

محققان با بررسی زاویه دید نقاش و تطابق آن با طرح‌های اولیه‌ی او، دریافتند که هلال ماه، سیاره زهره و خوشه ستاره‌ای «قلائص» (Hyades) در صورت فلکی گاو، دقیقاً در همان موقعیتی قرار داشتند که در تابلو کشیده شده‌اند. این آرایش کیهانی به طور خاص در اواخر ژوئیه در آن منطقه قابل رویت بود.[2][4]

کیم در مصاحبه‌ای توضیح داد که در اواسط ماه ژوئن، یعنی تاریخی که پیش‌تر برای خلق این اثر در نظر گرفته می‌شد، ماه در آسمان تقریباً کامل بوده است. در حالی که در تابلوی شب پرستاره، ما شاهد یک هلال باریک و درخشان هستیم که با وضعیت تقویم نجومی در ۲۲ ژوئیه همخوانی کامل دارد.[2][3]

علاوه بر این، بررسی سوابق تاریخی آب‌وهوا نشان می‌دهد که آسمان در آن شبِ خاص در اواخر ژوئیه، به اندازه کافی صاف بوده تا این اجرام آسمانی به وضوح دیده شوند. اشاره‌های مکرر ون‌گوگ به صدای جیرجیرک‌ها در نامه‌هایش نیز نشان‌دهنده روزهای گرم تابستانی در آن مقطع زمانی است که با اواخر تیرماه تطابق دارد.[4]

تیم تحقیقاتی برای اطمینان از روش کار خود، این تکنیک را روی تابلوی دیگری از ون‌گوگ به نام «شب پرستاره بر فراز رن» نیز آزمایش کردند. نتایج نشان داد که صورت فلکی دب اکبر در آن تابلو نیز با دقت بالایی ترسیم شده است، که نشان‌دهنده وسواس این نقاش در ثبت واقعی آسمان است.

تقابل علم و تاریخ هنر

این کشف نجومی، تاریخ‌گذاری سنتی موزه هنر مدرن نیویورک و سایر مورخان هنر را که خلق این اثر را به اواسط ژوئن ۱۸۸۹ نسبت می‌دهند، مستقیماً به چالش می‌کشد. مبنای تاریخ‌گذاری قبلی، نامه‌ای بود که ون‌گوگ در حدود ۱۸ ژوئن به برادرش تئو نوشت و در آن به «مطالعه جدیدی از یک آسمان پرستاره» اشاره کرد.[1][2]

با این حال، کارشناسان موزه ون‌گوگ در آمستردام همچنان نسبت به این ادعای جدید تردید دارند. آن‌ها استدلال می‌کنند که ون‌گوگ هرگز به دنبال ثبت دقیق و عکاس‌گونه‌ی واقعیت نبوده و موقعیت اجرام آسمانی نمی‌تواند مبنای کاملاً قابل‌اعتمادی برای تاریخ‌گذاری قطعی آثار او باشد.[1]

سخنگوی این موزه همچنین یادآوری کرد که ون‌گوگ در حوالی ۲۲ ژوئیه دچار یک فروپاشی روانی شدید شد که او را برای بیش از یک ماه از نقاشی کردن بازداشت. این موضوع باعث می‌شود که خلق یک شاهکار پیچیده دقیقاً در همان روز، از نگاه برخی مورخان دور از ذهن به نظر برسد.[1][2]

در پاسخ به این تردیدها، پژوهشگران کره‌ای پیشنهاد می‌کنند که ون‌گوگ احتمالاً ایده اولیه و ترکیب‌بندی تابلو را در ماه ژوئن طراحی کرده است. اما او تکمیل نهایی اثر و افزودن جزئیات دقیق ستاره‌ها را پس از مشاهده آسمان در بامداد ۲۲ ژوئیه انجام داده و مشاهدات چند شب را با هم ترکیب کرده است.[3][4]

پیوند شهود هنری و فیزیک

این اولین باری نیست که تابلوی شب پرستاره زیر ذره‌بین دانشمندان قرار می‌گیرد. پیش از این و در سال ۲۰۲۴ نیز، فیزیکدانان دریافتند که الگوهای چرخشی و گرداب‌های رنگی در این تابلو، با قوانین پیچیده‌ی دینامیک سیالات و «نظریه تلاطم کولموگروف» مطابقت شگفت‌انگیزی دارند.[2]

ترکیب این یافته‌های فیزیکی و نجومی نشان می‌دهد که ون‌گوگ، فراتر از یک هنرمند با ذهنی آشفته، یک ناظر دقیق و وسواسیِ طبیعت بوده است. او توانسته است پدیده‌های پیچیده کیهانی و جوی را با شهودی بی‌نظیر روی بوم نقاشی خود ثبت کند و مرزهای میان هنر و علم را درنوردد.[2][4]

در نهایت، چه این تابلو در ژوئن آغاز شده و در ژوئیه به پایان رسیده باشد و چه ترکیبی از شب‌های مختلف باشد، ارزش علمی این پژوهش غیرقابل‌انکار است. این مطالعات ثابت می‌کنند که شاهکارهای هنری می‌توانند همزمان اسنادی دقیق از تاریخ کیهان و طبیعت باشند که پس از گذشت قرن‌ها همچنان رازهای جدیدی برای افشا کردن دارند.[1][3]