شیوع ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو به هشتمین استان رسید و زنگ خطر را در مرز جمهوری آفریقای مرکزی به صدا درآورد

درست مانند همه‌گیری سال ۲۰۱۸ در منطقه کیوو که توان مهار بیماری در سطح منطقه را به چالش کشید، شیوع کنونی ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو نیز به یک نقطه مرزی حساس رسیده است. تفاوت اساسی اینجاست که امدادگران و کادر درمان اکنون با سویه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کنند که هنوز واکسن تاییدشده‌ای برای آن ساخته نشده است. ثبت دو مورد قطعی در استان اوبانگی شمالی، گونه «بوندی‌بوگیو» را به نزدیکی مرز جمهوری آفریقای مرکزی کشانده است.[1][4]

این رخداد، اوبانگی شمالی را به هشتمین استان درگیر کنگو از زمان آغاز شیوع در اواسط ماه مه تبدیل می‌کند. کارشناسان بهداشت زمانی غربالگری‌ها را کلید زدند که چند مرگ مشکوک در منطقه‌ای معدنی از بخش بهداشتی واپیندا رخ داد؛ استانی که هم‌مرز با باس‌اوئله است، یعنی جایی که ویروس پیش‌تر در آنجا جا خوش کرده بود.[1][4]

گسترش بیماری، تلاش‌ها برای کنترل دومین شیوع بزرگ ابولا در تاریخ را بسیار پیچیده کرده است. آمارها تاکنون حاکی از ۹٬۰۶۶ مورد قطعی و ۴٬۴۴۱ مورد مرگ در منطقه است. هرچند کانون اصلی بیماری همچنان استان ایتوری است، اما سرایت آن به مناطق همجوار با سرعتی پیوسته ادامه دارد.[1][4][5]

بحران کنونی تماماً ناشی از گونه بوندی‌بوگیو ویروس ابولا است؛ مساله‌ای که مهار بیماری را دشوارتر می‌کند. واکسن‌ها و درمان‌های مبتنی بر آنتی‌بادی‌های مونوکلونال که تاکنون در اختیار داشته‌ایم، اختصاصاً برای گونه زئیر طراحی شده بودند؛ همان سویه‌ای که در بحران ۲۰۱۴ غرب آفریقا شایع شد. کارآزمایی بالینی برای واکسن اختصاصی بوندی‌بوگیو قرار است تا اواخر اکتبر در کنگو آغاز شود.[1][5]

خطرات گسترش منطقه‌ای بیماری

سرایت برون‌مرزی ویروس دغدغه اصلی سازمان‌های بین‌المللی سلامت است. تجربه نشان داده این ویروس به‌راحتی از طریق جمعیت‌های شناور و مهاجران کاری جابه‌جا می‌شود و مواردی از آن در اوگاندا و کنیا نیز به ثبت رسیده است. بیماری که از کنگو به نایروبی در کنیا سفر کرده بود، در اوایل ماه جاری جان خود را از دست داد.[1][4][5]

اوگاندا پیش‌تر در ماه اوت اعلام کرده بود موفق به مهار بیماری شده است، اما مجدداً مواردی از ابتلا را گزارش کرد. کنیا نیز روز چهارشنبه دومین مورد قطعی خود را تایید کرد که مشخص شد از نزدیکان نخستین فرد قربانی بوده است. در جمهوری آفریقای مرکزی و سودان جنوبی هنوز موردی قطعی ثبت نشده، اما نفوذپذیری مرزها سطح هشدار را در این کشورها به‌شدت بالا برده است.[1][4][5]

تیم‌های بین‌المللی پزشکی اکنون به بیش از ۱۱۰ مرکز درمانی در منطقه کمک می‌کنند تا به غربالگری و جداسازی بیماران بپردازند. نهادهای امدادی بیش از یک میلیون نوبت غربالگری انجام داده و هزاران نفر از کارکنان بهداشتی محلی را برای پیشگیری از انتقال آموزش داده‌اند. با این حال، دامنه شیوع جغرافیایی ویروس همچنان از کمربندهای قرنطینه محلی پیشی می‌گیرد.[5]

سپاه پزشکی بین‌المللی در گزارش وضعیت خود در ماه اکتبر تصریح کرد: «موارد ابتلا در استان‌های باس‌اوئله، اوت‌اوئله، کیووی شمالی، کیووی جنوبی، اوبانگی جنوبی و تشوپو تایید شده است؛ شواهدی که نشان می‌دهد بیماری در حال گسترش کنترل‌نشده است.»[5]

برای ساکنان و کادر درمان در مناطق مرزی تازه‌درگیر، حیاتی‌ترین کار این است که موارد مشکوک پیش از آنکه بیماری را به دیگران سرایت دهند، شناسایی و قرنطینه شوند. وقتی واکسنی در دست نیست، تنها ابزار نجات همان اصول کلاسیک بهداشت عمومی است: ردگیری پیگیرانه افراد در تماس با بیمار، تدفین بهداشتی و بدون تماس فیزیکی، و گفتگو با مردم برای جلب اعتماد آنان.[5]

واقعیت‌های بالینی و مراقبت‌های پزشکی

دوره نهفتگی گونه بوندی‌بوگیو بین ۲ تا ۲۱ روز است و فرد تا پیش از شروع علائم بیماری، ناقل ویروس نیست. این ویروس فقط از طریق تماس مستقیم با ترشحات بدنی انتقال می‌یابد، نه از طریق هوا. از این رو، مراقبت‌های حمایتی اولیه، حتی در غیاب داروهای ضدویروسی تخصصی، شانس زنده ماندن بیمار را به‌مراتب افزایش می‌دهد.[5]

کادر درمان تاکید می‌کنند که جبران مایعات بدن و مدیریت علائم باید در همان لحظات اولیه پذیرش بیمار آغاز شود. در حالی که نرخ کلی مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری حدود ۴۸ درصد است، تفاوت نتیجه درمان رابطه مستقیمی با زمان آغاز مداخله پزشکی دارد. ترس یا موانع رفت‌وآمد نباید مانع مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی شود؛ تاخیر در مراجعه، خطرناک‌ترین عامل مرگ است.[5]

سازمان جهانی بهداشت و وزارتخانه‌های بهداشت منطقه، اعزام امکانات تشخیصی به مناطق دورافتاده را سرعت بخشیده‌اند. آزمایش‌های سریع کمک می‌کنند تا مبتلایان به ابولا از بیماران مبتلا به مالاریا یا وبا که علائم اولیه مشابهی دارند، تفکیک شوند. این تفکیک دقیق مانع از آن می‌شود که مراکز درمانی خود به کانون‌های سرایت تبدیل شوند.[1][5]

کودکان در این شیوع بیشترین آسیب را دیده‌اند؛ هم به‌دلیل ابتلا به بیماری و هم از دست دادن سرپرستان خود. بستری خردسالان نیازمند سازوکارهای ویژه‌ای است تا امکان حضور والدین بدون قرار گرفتن در معرض ویروس فراهم باشد. آژانس‌های امدادی در تلاش‌اند محیط‌های درمانی را متناسب با نیازهای آسیب‌پذیرترین گروه سنی بازتعریف کنند.[3]

مسیر پیش رو

شروع کارآزمایی بالینی واکسن‌های آزمایشی می‌تواند نقطه عطفی در کنترل بیماری باشد. اگر ایمنی و کارایی این واکسن‌ها به اثبات برسد، پزشکان می‌توانند راهبرد «واکسیناسیون حلقه‌ای» را پیاده کرده و نزدیکان افراد مبتلا را محافظت کنند. تا آن زمان، مهار بیماری وابسته به لجستیک سنگین میدانی در مسیرهای ناهموار خواهد بود.[1]

مسئولان استانی در اوبانگی شمالی در تلاش‌اند بخش‌های قرنطینه را برپا کرده و تجهیزات حفاظت فردی مورد نیاز کادر درمان را تامین نمایند. بافت معدنی منطقه واپیندا کار را سخت‌تر می‌کند، چرا که رفت‌وآمد کارگران فصلی و شناور می‌تواند ویروس را به‌سرعت به نواحی جدید منتقل کند. تیم‌های پایش سلامت اکنون در حال رهگیری مسیرهای تردد کارگران معدن هستند.[1][4]

فرصت جامعه جهانی برای جلوگیری از بومی‌شدن سویه بوندی‌بوگیو در آفریقای مرکزی رو به پایان است. حفظ ایستگاه‌های غربالگری در نقاط مرزی نیازمند استمرار تامین بودجه و اعزام نیروهای متخصص است. هفته‌های پیش رو مشخص خواهد کرد که آیا می‌توان مانع از رخنه ویروس به خاک جمهوری آفریقای مرکزی شد یا خیر.[5]

برای شهروندان ساکن در مسیر شیوع بیماری، یادآوری این نکته مهم است که ابولا از راه هوا سرایت نمی‌کند و صرف هم‌جواری کوتاه‌مدت باعث بیماری نمی‌شود. ابتلا مستلزم برخورد مستقیم با مایعات بدن بیمار علامت‌دار یا وسایل آلوده به آن است. رفتارهای ساده‌ای مانند شست‌وشوی مکرر دست‌ها با صابون و خودداری از لمس پیکر درگذشتگان، موثرترین راه‌های محافظت هستند.[5]

هماهنگی جهانی برای مهار بحران

راه‌اندازی آزمایشگاه‌های سیار زمان اعلام پاسخ آزمایش ابولا را از چند روز به چند ساعت کاهش داده است. این سرعت عمل باعث می‌شود خانواده‌ها کمتر در بلاتکلیفی و اضطراب به سر ببرند و تخت‌های محدود بخش قرنطینه دقیقاً به افرادی اختصاص یابد که واقعاً به مراقبت نیازمندند.[5]

سازمان ملل متحد و نهادهای خیریه پزشکی درخواست‌های خود برای کمک‌های فوری را افزایش داده‌اند تا همگام با گسترش جغرافیایی بیماری پیش بروند. پاسخ موثر به این بحران نیازمند خط تدارکاتی پایداری برای ارسال لباس‌های محافظ، سرم‌های وریدی و مواد ضدعفونی‌کننده به دورافتاده‌ترین نقاط قاره است. هرگونه اختلال در این زنجیره، جان امدادگران خط مقدم را به خطر می‌اندازد.[5]

رهبران محلی به‌طور فزاینده‌ای نقش هدایت ارتباطات و آگاهی‌بخشی بهداشتی را بر عهده گرفته‌اند و توصیه‌های تخصصی را به زبانی آشنا برای مردم تبیین می‌کنند. هنگامی که چهره‌های مورد اعتماد بومی بر لزوم تدفین ایمن و مراجعه زودهنگام به درمانگاه‌ها تاکید می‌ورزند، همکاری مردم به‌طور چشمگیری بیشتر می‌شود؛ اقدامی که به‌مراتب کارآمدتر از دستورالعمل‌های اداری پایتخت‌نشینان است.[5]

تمرکز فوری امدادگران اکنون بر اردوگاه‌های معدنی واپیندا معطوف است؛ جایی که رهگیران تماس باید تک‌تک افرادی را که با کارگران متوفی در ارتباط بوده‌اند، پیش از پایان دوره کمون ۲۱ روزه پیدا کنند. اگر این زنجیره‌های انتقال تا اوایل نوامبر قطع نشود، مسیر نفوذ ویروس به جمهوری آفریقای مرکزی کاملاً هموار خواهد شد.[1][5]