تحلیل جدید سازمان بهداشت جهانی: عفونت‌های قابل‌پیشگیری عامل یک مورد از هر هشت ابتلای سرطان در جهان هستند

بر پایه یک ارزیابی جامع از سوی سازمان بهداشت جهانی، نزدیک به ۱۲ درصد از تمام موارد تشخیص سرطان در سراسر جهان ریشه در عفونت‌های قابل‌پیشگیری دارند. داده‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گسترش دسترسی به واکسن‌ها و آنتی‌بیوتیک‌های موجود، پتانسیل پیشگیری از میلیون‌ها مورد ابتلا در دهه‌های پیش رو را داراست.[2][3][5]

این گزارش که در نشریه «د لنست انکولوژی» توسط آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) منتشر شده، حدود ۲.۳ میلیون مورد ابتلای جدید در سال ۲۰۲۴ را مستقیماً به عوامل عفونی پیوند می‌دهد. محققان برای ترسیم بار جهانی این بیماری‌ها، داده‌های «دیده‌بان جهانی سرطان» را بررسی کرده‌اند.[1][5]

دکتر هریت رامگی، پژوهشگر بخش نظارت بر سرطان در IARC و از نویسندگان همکار این مطالعه، می‌گوید: «این نتایج جایگاه کلیدی مهار عفونت‌ها را در کاستن از بار جهانی سرطان اثبات می‌کند.» او یادآور شد که سرطان‌های عفونی، علی‌رغم تمامی پیشرفت‌های نوین پزشکی، همچنان یک چالش بهداشتی بزرگ محسوب می‌شوند.[5]

عموماً پرتوهای فرابنفش، دخانیات و سوابق ژنتیکی مهم‌ترین ریسک‌فاکتورهای تومورزایی قلمداد می‌شوند. با این حال، تحلیل IARC ثابت می‌کند که ویروس‌ها، باکتری‌ها و انگل‌ها مسبب یک‌هشتم کل سرطان‌ها در جهان هستند؛ نکته‌ای که کانون توجه بالینی را به سوی پیشگیری از بیماری‌های واگیر معطوف می‌سازد.[1]

محققان دوازده عامل عفونی مشخص را به عنوان عوامل محرک تومور در انسان شناسایی کردند. با این حال، تنها پنج پاتوژن—هلیکوباکتر پیلوری، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، هپاتیت B، هپاتیت C و ویروس اپشتین–بار—پاسخگوی تقریباً کل این ۲.۳ میلیون ابتلا بوده‌اند.[3][5]

پاتوژن‌های اصلی تومورزا

باکتری هلیکوباکتر پیلوری بالاترین سهم را به خود اختصاص داده و عامل اصلی حدود ۷۶۰ هزار ابتلا به سرطان در سال ۲۰۲۴ بوده است. این باکتری مستقیماً به سرطان معده می‌انجامد و در آسیای شرقی شیوع بسیار بالایی دارد، هرچند که در اغلب موارد با یک دوره ساده مصرف آنتی‌بیوتیک ریشه‌کن می‌شود.[1][5][6]

ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) با ۷۵۰ هزار مورد ابتلای جدید در سال در رتبه دوم جای دارد. این ویروس عامل انحصاری سرطان دهانه رحم است و در عین حال درصد قابل‌توجهی از بدخیمی‌های مقعد، فرج، واژن، آلت تناسلی مردان و بخش‌های حلق و دهان را موجب می‌شود.[1][5]

ویروس‌های هپاتیت B و C از طریق تخریب ساختاری بلندمدت کبد و التهاب مزمن سلولی به سرطان کبد ختم می‌شوند. این تحلیل نشان می‌دهد که هپاتیت B در سال ۲۰۲۴ عامل حدود ۳۶۰ هزار مورد و هپاتیت C مسئول نزدیک به ۱۶۰ هزار مورد سرطان بوده‌اند.[5]

ویروس اپشتین–بار (EBV) که پیش از این به عنوان عامل مونونوکلئوز شناخته می‌شد، اکنون چهارمین عامل عفونی عمده در تومورزایی است. این ویروس با حدود ۲۶۰ هزار ابتلا در سال، مسبب اصلی سرطان نازوفارنکس در جنوب شرق آسیا و انواعی از سرطان‌های معده و لنفوم در اروپا و قاره آمریکا به شمار می‌رود.[2][4][6]

گری کلیفورد، همه‌گیرشناس ارشد سرطان در IARC واقع در لیون فرانسه، می‌گوید: «با انباشت شواهد بالینی تازه، درک ما از بستر بیولوژیک سرطان‌های عفونی پیوسته در حال دگرگونی است.» وی اشاره کرد که پژوهشگران همچنان ارتباطات ناشناخته‌ای میان ویروس‌های شناخته‌شده و تومورهای بدخیم کشف می‌کنند.[1][6]

سازوکارهای تخریب و بازبرنامه‌ریزی سلولی

عفونت‌ها از مسیرهای زیستی متفاوتی سلول را به ورطه تکثیر مهارنشدنی می‌کشانند. برخی ویروس‌ها مستقیماً ژنوم سلول میزبان را دستکاری و بازنویسی می‌کنند، در حالی که باکتری‌ها و انگل‌ها عمدتاً با ایجاد یک فرایند التهابی مزمن، بافت‌های مجاور را طی دهه‌ها فرسوده و سرطانی می‌سازند.[3]

در این بازبینی جدید، آژانس تحقیقات سرطان برای اولین بار ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) را نیز لحاظ کرده است. اگرچه HIV خود مستقیماً جهش توموری القا نمی‌کند، اما تخریب عمیق سیستم ایمنی بدن موجب می‌شود سلول‌ها در برابر حمله پاتوژن‌های فرصت‌طلب و سرطان‌زا کاملاً بی‌دفاع بمانند.[4][5]

فهرست عوامل سرطان‌زا اکنون ویروس پلیوما سلول مرکل را نیز در بر می‌گیرد؛ یک ویروس نادر اما مهاجم که ارتباط آن با یک نوع بدخیم و نادر سرطان پوست قطعیت یافته و سطح دقت تومورشناسی مولکولی را به نمایش می‌گذارد.[1][5]

پژوهشگران افزون بر ویروس‌ها و باکتری‌ها، سه کرم انگلی را که در انسان منجر به بدخیمی می‌شوند دنبال کرده‌اند. شیستوزوما هماتوبیوم با سرطان مثانه در ارتباط است و فلوک‌های کبدی نظیر اپیستورکیس ویورینی و کلونورکیس سیننسیس در مناطق بومی خاص، علت عمده سرطان مجاری صفراوی هستند.[3][5]

کارینا ولسکی، اپیدمیولوژیست فعال در مونترال، ارزش عملی این فهرست دقیق پاتوژن‌ها را یادآور شد و گفت: «این پایش وزن بیولوژیک هر یک از این ۱۲ عامل را مشخص می‌کند و نقشه‌راه شفافی برای اقدامات پیشگیرانه در اختیار بهداشت عمومی می‌گذارد.»[1][4]

شکاف آشکار در جغرافیای سلامت

توزیع بار این بیماری‌ها در جغرافیای جهانی به شدت نابرابر است؛ حدود ۷۵ درصد از کل این ۲.۳ میلیون مورد در کشورهای با درآمد کم یا متوسط ثبت شده است که این امر بر شکاف عمیق زیرساخت‌های درمانی و دسترسی به پزشکی پیشگیرانه صحه می‌گذارد.[3][5]

آسیای شرقی به تنهایی ۴۲ درصد از آمار جهانی را در بر می‌گیرد که منشأ اصلی آن شیوع گسترده هلیکوباکتر پیلوری و در نتیجه سرطان معده است. ارتقای بهداشت عمومی و دسترسی آسان‌تر به آنتی‌بیوتیک در این منطقه می‌تواند حجم قابل‌توجهی از این بدخیمی‌ها را مهار کند.[1][6]

در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، الگوی متفاوتی حاکم است. هم‌پوشانی نرخ بالای شیوع HPV، HIV و هرپس‌ویروس مرتبط با سارکوم کاپوزی، اثرات هم‌افزایی پدید آورده و عفونت‌ها را به عامل نخست مرگ‌ومیر ناشی از سرطان در این قاره تبدیل کرده است.[1][5]

اگرچه آمریکای شمالی نرخ کلی کمتری از سرطان‌های ناشی از عفونت دارد، با این حال کندی کمپین‌های واکسیناسیون همچنان برای مقامات بهداشتی نگران‌کننده است؛ تحقیقات ولسکی نشان می‌دهد تنها در کانادا سالانه بیش از ۷ هزار مورد سرطان جدید مستقیماً از عوامل عفونی نشأت می‌گیرد.[4]

کلیفورد تأکید می‌کند که داده‌های جغرافیایی راهنمای دقیق اختصاص بودجه‌های بین‌المللی است: «این ارقام نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری بر روی ابزارهای نوین پیشگیری، به‌ویژه ساخت واکسن برای ویروس‌هایی چون EBV که هنوز فاقد واکسن مؤثر هستند، بیشترین بازدهی را خواهد داشت.»[6]

توسعه راهبردهای پیشگیرانه

با وجود در دسترس بودن واکسن‌های ایمن و کارآمد برای HPV و هپاتیت B، پوشش ایمن‌سازی در مناطق پرخطر همچنان پایین‌تر از حد انتظار است. موانع مالی، تابوهای اجتماعی و کاستی‌های لجستیکی کماکان مانع از رسیدن این فناوری‌های محافظت‌کننده به جمعیت‌های آسیب‌پذیر می‌شود.[5]

برنامه‌های سراسری برای غربالگری و درمان ریشه‌ای هلیکوباکتر پیلوری نیز هنوز بسیار محدود هستند. کارشناسان سلامت تأکید دارند که بیماریابی فعال و آنتی‌بیوتیک‌تراپی زودهنگام در جوامع درگیر، سالانه از صدها هزار مورد سرطان معده جلوگیری خواهد کرد.[6]

سازمان بهداشت جهانی هدف‌گذاری کرده است که تا سال ۲۰۳۰ دست‌کم ۹۰ درصد دختران ۱۵ ساله در برابر HPV واکسینه شوند. رسیدن به این شاخص علمی می‌تواند عملاً سرطان دهانه رحم را طی دهه‌های آتی از فهرست تهدیدهای سلامت عمومی حذف کند.[3]

مهار این ۲.۳ میلیون ابتلای سالانه مستلزم رویکردی چندلایه در سیاست‌گذاری بهداشت جهانی است: از یک سو باید زیرساخت توزیع آنتی‌بیوتیک‌ها و واکسن‌های کنونی گسترش یابد و از سوی دیگر بودجه‌های پژوهشی کافی برای توسعه پلتفرم‌های واکسن علیه پاتوژن‌های پیچیده‌ای مانند اپشتین–بار تأمین شود.[5][6]