تحلیل کارشناسان: چرا «نه» ترامپ به پیشنهاد ایران، نشان‌دهنده تغییر محاسبات استراتژیک واشینگتن است؟

پاسخ منفی دونالد ترامپ به پیشنهاد آتش‌بس هفت‌روزه و بازگشایی تنگه هرمز یک پیام روشن دارد: واشینگتن دیگر انسداد این آبراه حیاتی را بحرانی نمی‌داند که نیازمند امتیازدهی دیپلماتیک باشد. به جای پذیرش شروط تهران، محاسبات استراتژیک ایالات متحده بر این پایه استوار شده است که می‌تواند با پذیرش اصطکاک‌های مقطعی، از طریق اسکورت نظامی نفتکش‌ها، این محاصره را دور بزند.[1][2]

این پیشنهاد که شامل بازگشایی سریع مسیرهای کشتیرانی در ازای دریافت امتیازات مشخص بود، با مخالفت صریح رئیس‌جمهوری آمریکا مواجه شد. با این حال، عباس عراقچی، دیپلمات ارشد جمهوری اسلامی، در روز ۵ مهر ۱۴۰۵ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶) اعلام کرد که تهران همچنان از طریق میانجی‌ها در انتظار دریافت «پاسخ قطعی و رسمی» واشینگتن است؛ انتظاری که به نظر می‌رسد با واقعیت‌های میدانی و مواضع علنی کاخ سفید همخوانی ندارد.[7]

تحلیلگران ژئوپلیتیک معتقدند که ارزش استراتژیک تنگه هرمز به عنوان یک اهرم فشار در حال تغییر است. اردوان روزبه در تحلیل این وضعیت اشاره می‌کند که رد این پیشنهاد تنها یک «نه» ساده به آتش‌بس نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییر بنیادین در نگاه واشینگتن به مهم‌ترین ابزار چانه‌زنی تهران است. آمریکا اکنون بر این باور است که با اسکورت مستقیم شناورهای تجاری می‌تواند بخش عمده‌ای از اثرات این اهرم را خنثی کند.[1][2]

این رویکرد تنها بر پایه قدرت نظامی استوار نیست، بلکه یک ائتلاف مالی و دیپلماتیک نیز آن را پشتیبانی می‌کند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، با اشاره به موفقیت اقدامات مالی هدفمند علیه جمهوری اسلامی، به صراحت از کشورهای بریتانیا، ترکیه، عمان و امارات متحده عربی برای همکاری نزدیک با واشینگتن در این کارزار تشکر کرد.[3]

نقش کشورهای منطقه در این مکانیسم جدید بسیار کلیدی است. عمان که در کنترل آب‌های تنگه هرمز با ایران شریک است، به طور رسمی متعهد شده است که امنیت کشتیرانی در این آبراه را تضمین کند. اگرچه مسقط همچنان خواستار حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات میان تهران و واشینگتن است، اما تعهد عملی آن به حفظ جریان تردد دریایی، مشروعیت محلی و پشتیبانی لجستیکی حیاتی برای استراتژی آمریکا فراهم می‌کند.[5]

در واکنش به این استراتژیِ دور زدن، تهران ادبیات تهدیدآمیز خود را تشدید کرده است. سخنگوی ارشد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی با لحنی تند هشدار داد که در صورت هرگونه دخالت آمریکا در تنگه هرمز، نیروهای آمریکایی «سیلی خواهند خورد.» این موضع‌گیری نشان‌دهنده نگرانی عمیق تهران از بی‌اثر شدن تدریجی خطوط قرمز نظامی‌اش است.[4]

علاوه بر هشدارهای نظامی، نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس در ایران نیز تهدید کرده است که شرکت‌های چارتر بین‌المللی ممکن است در فهرست شرکت‌های متخلف قرار گیرند. بر اساس این تهدید، عبور شناورهای مرتبط با این شرکت‌ها از تنگه هرمز با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد؛ تلاشی آشکار برای ایجاد هزینه حقوقی و بیمه‌ای برای شرکت‌هایی که تحت حمایت ائتلاف غربی تردد می‌کنند.[4]

با وجود این تهدیدات، واقعیت‌های اقتصادی درون ایران تصویر متفاوتی از توان تاب‌آوری سیستم ارائه می‌دهد. سقوط ارزش پول ملی رکوردهای تازه‌ای ثبت کرده است؛ به طوری که در روزهای پایانی سپتامبر ۲۰۲۶، قیمت فروش دلار آمریکا در بازار آزاد ایران به رقم بی‌سابقه ۲۳۴ هزار و ۷۰۰ تومان رسید. این خونریزی مالی، توانایی تهران برای حفظ یک رویارویی طولانی‌مدت را به شدت محدود می‌کند.[3]

تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز این وضعیت را نتیجه یک اشتباه محاسباتی بزرگ دانست. به گفته او، جمهوری اسلامی عزم و اراده دونالد ترامپ را برای ادامه جنگ اقتصادی و روانی تا زمان تحقق کامل اهدافش، به شدت دست‌کم گرفته است.[6]

هسته اصلی این تحلیل در تغییر مفهوم بازدارندگی نهفته است: گذر از «بازدارندگی از طریق امتیازدهی» به «بازدارندگی از طریق انکار». آمریکا و متحدانش با نمایش توانایی و اراده برای اسکورت فیزیکی کشتی‌ها، در تلاشند ثابت کنند که اقتصاد جهانی می‌تواند بدون تسلیم شدن در برابر خواسته‌های تهران، از سد محاصره هرمز عبور کند.[1][2]

با این حال، قوی‌ترین استدلال متقابل این است که این استراتژی هنوز در یک سناریوی درگیری تمام‌عیار آزمایش نشده است. جغرافیای باریک تنگه هرمز و توانایی‌های نامتقارن دریایی ایران، از جمله قایق‌های تندرو و موشک‌های ساحل به دریا، به این معناست که هرگونه عملیات اسکورت فیزیکی، خطر ذاتی تشدید تنش و بروز یک درگیری تصادفی یا برنامه‌ریزی‌شده را به همراه دارد.[4]

هفته‌های آینده مشخص خواهد کرد که آیا این محاسبه جدید واشینگتن در عمل پایدار خواهد ماند یا خیر. اگر ائتلاف تحت رهبری آمریکا بتواند حجم قابل توجهی از ترافیک تجاری را بدون ایجاد یک جنگ منطقه‌ای اسکورت کند، ارزش استراتژیک تنگه هرمز به عنوان سلاح اصلی ایران برای همیشه کاهش خواهد یافت و تهران مجبور می‌شود به دنبال اهرم‌های فشار جدید و احتمالاً پرهزینه‌تری بگردد.[1][7]