طالبان عمل پیوند قرنیه چشم را در افغانستان ممنوع کرد؛ توقف برنامه خیریه بین‌المللی

مقام‌های طالبان در افغانستان با صدور یک دستور شفاهی، انجام عمل جراحی پیوند قرنیه چشم را در تمامی بیمارستان‌های این کشور ممنوع اعلام کردند. این گروه با استدلال اینکه پیوند قرنیه با «تعالیم اسلامی» سازگاری ندارد، به جراحان دستور داده‌اند تا این روند درمانی را فوراً متوقف کنند.[1][2]

این تصمیم ناگهانی، امید صدها بیمار آسیب‌دیده برای بازگشت بینایی را از بین برده است. پزشکان در کابل و جلال‌آباد می‌گویند که این ممنوعیت، یک برنامه خیریه بین‌المللی را که اخیراً برای کمک به بیماران افغان راه‌اندازی شده بود، به طور کامل فلج کرده است.[2][3]

این برنامه بشردوستانه توسط «انجمن پزشکان پاکستانی‌تبار آمریکای شمالی» و «بنیاد ظفر میر» مستقر در ایالات متحده پشتیبانی می‌شد. این نهادها از سال ۲۰۱۷ با ارسال قرنیه‌های اهدایی رایگان، به درمان بیماران نیازمند در منطقه کمک می‌کردند و به تازگی فعالیت خود را به افغانستان گسترش داده بودند.[2][3]

گسترش خدمات و توقف ناگهانی

دکتر فواد ظفر، مدیر این برنامه خیریه، اعلام کرد که این طرح در پاکستان موفق به درمان حدود ۱۰ هزار بیمار شده است. به گفته او، گسترش این برنامه به افغانستان با هدف کمک به صدها بیماری صورت گرفت که توانایی مالی برای پرداخت هزینه‌های سنگین درمان را نداشتند.[3]

پیش از اعمال این محدودیت، پزشکان افغان توانسته بودند بیش از ۱۵۰ عمل پیوند قرنیه را با موفقیت در کابل و جلال‌آباد انجام دهند. برای اجرای این طرح، سه چشم‌پزشک متخصص افغان در شهر پیشاور پاکستان آموزش دیده بودند تا ظرفیت‌های بومی برای انجام این جراحی‌های حساس افزایش یابد.[2][3]

دکتر نور زمان هاشم، از پزشکان بیمارستان چشم «نور» در کابل، می‌گوید تیم پزشکی او در ماه‌های اخیر ۹۰ عمل پیوند قرنیه انجام داده بودند. اما پس از دریافت دستور شفاهی از سوی مقام‌های طالبان، تمامی عمل‌های برنامه‌ریزی‌شده لغو شد و روند درمان به حالت تعلیق درآمد.[1][3]

به گفته پزشکان، فهرست انتظار بیماران روزبه‌روز طولانی‌تر می‌شود. بیشتر متقاضیان این پیوند، جوانانی هستند که در اثر انفجارها، حوادث کار، سوانح ترافیکی یا حوادث مرتبط با جوشکاری بینایی خود را از دست داده‌اند و قرنیه آن‌ها به شدت آسیب دیده است.[1][3]

بیماران در انتظار تاریکی

بیمارانی که ماه‌ها در نوبت جراحی بودند، اکنون با درهای بسته روبه‌رو شده‌اند. سلامت خان، شهروند کابلی که در سال ۲۰۲۳ بر اثر انفجار کپسول گاز نابینا شد، یکی از این قربانیان است. او قرار بود در ماه سپتامبر تحت عمل جراحی قرار گیرد، اما به او اطلاع داده شد که برنامه لغو شده است.[1][3]

خدیجه بیگم ۴۰ ساله نیز که در انفجاری در جلال‌آباد آسیب دیده بود، با وضعیت مشابهی مواجه شده است. او دو ماه پیش در بیمارستان چشم جلال‌آباد ثبت‌نام کرده بود، اما ماه گذشته بیمارستان به او اعلام کرد که به دستور طالبان و به دلایل مذهبی، این برنامه تعطیل شده است.[1][3]

در دسامبر ۲۰۲۴، وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان خرید و فروش اعضای بدن انسان از جمله چشم را به دلایل مذهبی و حفظ کرامت انسانی غیرقانونی اعلام کرده بود. با این حال، در آن زمان مشخص نبود که آیا این قانون شامل بافت‌های اهدایی نیز می‌شود یا خیر.[3]

برنامه خیریه اخیر کاملاً بر پایه بافت‌های اهدایی داوطلبانه استوار بود و هیچ هزینه‌ای از بیماران دریافت نمی‌شد. با وجود این تفاوت آشکار میان تجارت اعضا و اهدای داوطلبانه، مقام‌های طالبان این عمل بشردوستانه را نیز مشمول ممنوعیت و مغایر با شریعت دانسته‌اند.[1][3]

پیشینه پیوند قرنیه در افغانستان

موضوع پیوند قرنیه در افغانستان پیشینه طولانی‌تری دارد. بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۶، پروژه‌ای به نام «آدزامال» با حمایت یک نهاد غیرانتفاعی در جمهوری چک و بانک چشم این کشور، صدها عمل پیوند را در کابل انجام داد. در آن زمان، علمای اسلامی افغانستان با صدور فتوایی، این عمل را از نظر شرعی مجاز دانسته بودند.[6]

در آن سال‌ها، قرنیه‌های اهدایی از طریق پروازهای نظامی به کابل منتقل می‌شدند و جراحان افغان با همکاری متخصصان اروپایی، بینایی را به بیماران بازمی‌گرداندند. اما با افزایش ناامنی‌ها و کاهش بودجه، آن پروژه متوقف شد و اکنون تلاش‌های جدید برای احیای این خدمات نیز با سد عقیدتی طالبان برخورد کرده است.[6]

انجمن پزشکان پاکستانی‌تبار آمریکای شمالی با انتشار بیانیه‌ای رسمی از طالبان خواسته است تا اجازه دهند عمل‌های پیوند قرنیه از سر گرفته شود. این نهاد تأکید کرده است که افغانستان پس از دهه‌ها جنگ، زیرساخت‌های درمانی ضعیفی دارد و بیماران به شدت به این خدمات نیازمند هستند.[1][2]

با توجه به اینکه این دستور به‌صورت شفاهی ابلاغ شده، برخی منابع در وزارت صحت عامه طالبان اعمال چنین ممنوعیتی را رد کرده‌اند که نشان‌دهنده سردرگمی و اختلاف نظر در میان مقام‌های این گروه است. با این حال، در عمل هیچ جراحی جرأت انجام این عمل را ندارد.[2][3]

بحران در نظام سلامت

نظام سلامت افغانستان در سال‌های اخیر با چالش‌های بی‌شماری از جمله کمبود شدید متخصصان، خروج پزشکان از کشور و کاهش کمک‌های بین‌المللی مواجه بوده است. ممنوعیت عمل‌های تخصصی مانند پیوند قرنیه، فشار بر این سیستم شکننده را مضاعف کرده و اعتماد عمومی به خدمات درمانی داخلی را کاهش می‌دهد.[3][6]

قرنیه، لایه شفاف جلوی چشم است که وظیفه تمرکز نور را بر عهده دارد. زمانی که این لایه به دلیل عفونت، ضربه یا سوختگی شیمیایی کدر یا زخمی می‌شود، تنها راه بازگرداندن بینایی، جایگزینی آن با یک قرنیه سالم اهدایی است. هیچ درمان دارویی جایگزینی برای این عارضه وجود ندارد.[3][6]

بیمارانی که از این درمان محروم می‌شوند، نه تنها استقلال فردی خود را از دست می‌دهند، بلکه به باری بر دوش خانواده‌های خود در شرایط سخت اقتصادی افغانستان تبدیل می‌شوند. بازگشت بینایی برای بسیاری از این افراد، به معنای توانایی بازگشت به کار و تأمین معاش خانواده بود.[1][3]

پزشکان افغان هشدار می‌دهند که اگر این ممنوعیت لغو نشود، تمام زیرساخت‌ها و آموزش‌هایی که در ماه‌های اخیر برای بومی‌سازی این تخصص در افغانستان ایجاد شده بود، از بین خواهد رفت. آن‌ها امیدوارند که با فشارهای نهادهای پزشکی بین‌المللی، طالبان در این تصمیم تجدید نظر کند.[2][3]

تا زمان روشن شدن وضعیت و لغو احتمالی این دستور، صدها بیمار افغان که توانایی مالی برای سفر به کشورهای همسایه مانند ایران یا پاکستان را ندارند، از حق درمان محروم خواهند ماند. برای این بیماران، توقف این برنامه خیریه به معنای پذیرش تاریکی و نابینایی دائمی است.[1][3]