مطالعه جدید: دمای شدید فصل خشک در شمال مرکزی آمازون در هر دهه ۰.۷۵ درجه سانتی‌گراد افزایش می‌یابد

در طول فصل خشک سال ۲۰۲۴، سطح آب رودخانه تیاراکا (Tiaracá) در پارک ملی ژائو (Jaú) در برزیل به قدری پایین آمد که تردد تنها با پارو زدن ممکن بود و موتورهای قایق‌ها در گل‌ولای غلیظ گیر می‌کردند. این خشکسالی محلی در شمال مرکزی آمازون، بخشی از یک روند گسترده‌تر و شتابان است که در مطالعه‌ای در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه Communications Earth & Environment شناسایی شد. پژوهشگران دانشگاه لنکستر (Lancaster) با همکاری یک تیم بین‌المللی متشکل از ۵۰ دانشمند، دریافتند که دمای شدید فصل خشک در این منطقه خاص و بسیار بکر، در هر دهه دست‌کم ۰.۷۵ درجه سانتی‌گراد افزایش می‌یابد. این جهش محلی بیش از سه برابر میانگین سرعت گرمایش کل حوضه آمازون است و آسیب‌پذیری پنهانی را در منطقه‌ای آشکار می‌کند که پیش‌تر تصور می‌شد از بدترین پیامدهای تغییرات اقلیمی در امان است.[4][5]

این مطالعه داده‌های دما و بارندگی با وضوح بالا را در سراسر حوضه آمازون از سال ۱۹۸۱ تا ۲۰۲۳ تجزیه‌وتحلیل کرد و این جنگل بارانی پهناور را به سلول‌های شبکه‌ای ۱۱ کیلومتری تقسیم کرد تا ریزاقلیم‌های محلی را نقشه‌برداری کند. در حالی که میانگین دما در سراسر آمازون در هر دهه ۰.۲۱ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است - رقمی که تقریباً با میانگین سرعت گرمایش جهانی همخوانی دارد - جهش‌های دمایی شدید به شدت در حال فاصله گرفتن از این الگو هستند. در شمال مرکزی، منطقه‌ای به وسعت ۷۰۰ هزار کیلومتر مربع که بزرگ‌تر از افغانستان است، اوج‌گیری دمای شدید فصل خشک از سال ۱۹۸۱ تاکنون به افزایش کلی بیش از ۳.۲۲ درجه سانتی‌گراد رسیده است. این جهش‌های شدید در ارزیابی‌های استاندارد میانگین دما ثبت نمی‌شوند و تنش حرارتی حادی را که در آسیب‌پذیرترین ماه‌ها به این اکوسیستم وارد می‌شود، پنهان می‌کنند.[2][5]

این تشدید سریع گرمای بی‌سابقه، بسیار دورتر از «کمان جنگل‌زدایی» در جنوب آمازون رخ می‌دهد؛ منطقه‌ای که به دلیل پاک‌سازی گسترده زمین‌ها، از نظر تاریخی سریع‌ترین میانگین گرمایش را داشته است. از آنجا که شمال مرکزی همچنان پوشش جنگلی انبوه، ساواناهای طبیعی و قلمروهای وسیع بومیان را حفظ کرده است، تغییرات محلی در کاربری اراضی نمی‌تواند دلیل این جهش‌های دمایی باشد. دکتر ناتالیا کاروالیو (Nathália Carvalho)، پژوهشگر فوق‌دکتری در مرکز محیط‌زیست لنکستر، می‌گوید: «نرخ تغییرات در شرایط اقلیمی شدید بسیار بالاتر از نرخ تغییرات اقلیم میانگین در آمازون است و مناطقی که بیشترین آسیب را می‌بینند نیز برای شرایط شدید و میانگین متفاوت هستند.» داده‌ها نشان می‌دهند که این منطقه بیش از آنکه تحت تأثیر توسعه کشاورزی محلی باشد، تاوان انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای را پس می‌دهد.[3][5]

وقتی گرمای شدید و کمبود شدید رطوبت با هم ترکیب می‌شوند، ساختار فیزیکی و هیدرولوژی جنگل را به طور بنیادین تغییر می‌دهند. دماهای بالا به صورت تصاعدی کمبود فشار بخار (تفاوت بین مقدار رطوبت موجود در هوا و ظرفیت نهایی آن برای نگهداری رطوبت) را افزایش می‌دهند و درختان را مجبور می‌کنند برای حفظ آب، روزنه‌های خود را ببندند. این واکنش فیزیولوژیکی، تعرق را کاهش می‌دهد؛ فرآیندی که در حالت عادی سایه‌بان جنگل را خنک کرده و رطوبت را برای تشکیل بارندگی‌های منطقه‌ای به جو بازمی‌گرداند. بسته ماندن طولانی‌مدت روزنه‌ها منجر به گرسنگی کربنی و نارسایی هیدرولیکی در درون درختان می‌شود و مرگ‌ومیر گسترده‌ای را حتی در بخش‌های باستانی و دست‌نخورده جنگل‌های بارانی رقم می‌زند.[6]

زمان‌بندی این یافته‌ها با پیش‌بینی‌های هواشناسی مبنی بر شکل‌گیری یک الگوی تاریخی و قدرتمند ال‌نینو (El Niño) در سال ۲۰۲۶ همزمان شده است. این پدیده اقلیمی طبیعی معمولاً با دور کردن الگوهای بارندگی اقیانوس آرام از آمریکای جنوبی، شرایط خشک‌تر و گرم‌تری را برای حوضه آمازون به همراه می‌آورد. با توجه به اینکه این حوضه در سال ۲۰۲۴ نیز خشکسالی‌های شدید و رکوردشکنی را تجربه کرده است، پژوهشگران هشدار می‌دهند که فصل‌های خشک و شدید متوالی می‌تواند این اکوسیستم را از یک آستانه بحرانی عبور دهد. این تنش حرارتی مضاعف، تاب‌آوری مناطقی را که پیش‌تر امن تصور می‌شدند کاهش داده و احتمال یک گذار در مقیاس بزرگ از جنگل‌های بارانی متراکم به یک حالت تخریب‌شده و شبیه به ساوانا را افزایش می‌دهد.[1][4]

تغییرات فیزیکی از همین حالا در زیست‌شناسی و زندگی روزمره منطقه در حال نمایان شدن است. مشاهدات میدانی اخیر، نخستین مرگ‌ومیر دسته‌جمعی پستانداران در آمازون را مستند کرده‌اند؛ از جمله تنبل‌هایی که مرده در کف جنگل یا بی‌جان آویزان از درختان زیرین پیدا شده‌اند، که با کاهش چشمگیر جمعیت پرندگان محلی همراه بوده است. با خشک شدن آبراه‌ها و شاخه‌های اصلی رودخانه‌ها، اکوسیستم‌های آبی که از شبکه‌های غذایی پیچیده محلی پشتیبانی می‌کنند، در حال کوچک شدن هستند. همزمان، گرمای شدید به آتش‌سوزی‌های عظیمی دامن زده است که مراکز شهری بزرگی مانند مانائوس (Manaus) را در آلودگی هوای شدید و خطرناکی فرو برده است.[5]

این اثرات زنجیره‌ای مستقیماً به قلمروهای بومیان و جوامع محلی ساکن در شمال مرکزی آمازون کشیده می‌شود. دکتر جویس فریرا (Joice Ferreira) از شرکت تحقیقات کشاورزی برزیل اشاره می‌کند که رویدادهای شدید اقلیمی به طور بنیادین برداشت محصولات کلیدی غیرچوبی جنگل، مانند آکای (açaí) را مختل کرده است. از دست رفتن این منابع تجدیدپذیر، یک شبکه ایمنی اقتصادی حیاتی را برای جمعیت‌های وابسته به جنگل از بین می‌برد، امنیت غذایی منطقه را مستقیماً تهدید می‌کند و اقتصاد زیستی-اجتماعی را که به یک چرخه قابل پیش‌بینی و پایدار از فصول مرطوب و خشک متکی است، بی‌ثبات می‌سازد.[2][5]

در واکنش به این داده‌ها، سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست خواستار مداخلات فوری و هماهنگ برای جلوگیری از فروپاشی اکوسیستم‌های محلی هستند. مایک بارت (Mike Barrett)، مشاور ارشد علمی در WWF-UK، تأکید کرد که اگرچه کاهش انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای همچنان نیاز اصلی است، اما استراتژی‌های دفاعی محلی نیز به همان اندازه ضروری‌اند. این موارد شامل گسترش شبکه‌های پیشگیری از آتش‌سوزی جنگل‌ها، توقف تخریب بیشتر در حاشیه‌های جنگل و استقرار سازوکارهای مالی برای حمایت از جوامعی است که با رودخانه‌های خشک و محصولات از بین‌رفته دست‌وپنجه نرم می‌کنند. بدون این حائل‌های محافظتی، آسیب ساختاری به سایه‌بان جنگل تنها شتاب بیشتری خواهد گرفت.[1][2]

تفاوت فاحش میان میانگین گرمایش و جهش‌های شدید فصل خشک به این معناست که مدل‌های اقلیمی استاندارد ممکن است در حال حاضر تنش فوری وارد بر شمال مرکزی آمازون را دست‌کم بگیرند. با توسعه ال‌نینوی ۲۰۲۶، این منطقه ۷۰۰ هزار کیلومتر مربعی آزمایش خواهد کرد که آیا یک سایه‌بان جنگلی دست‌نخورده و بالغ می‌تواند در برابر جریمه ۳.۲۲ درجه سانتی‌گرادی فصل خشک مقاومت کند یا خیر. ماه‌های آینده نشان خواهند داد که آیا تغییرات ساختاری مشاهده‌شده در ۴۳ سال گذشته نشان‌دهنده یک فشار موقتی است یا یک تغییر دائمی و غیرقابل بازگشت در هیدرولوژی بنیادین این حوضه.[3][5]