آستانه تهدید وجودی: دکترین هستهای ایران تحت چه شرایطی تغییر می‌کند؟
بررسی مکانیزم‌های فقهی و حقوقی نشان میدهد که در صورت بروز تهدیدات موجودیتی، امکان تعلیق فتوای منع سلاح هستهای از طریق احکام ثانویه و خروج قانونی از پیمان انپیتی وجود دارد.
به قلم کتایون کردی
این خبر را به اشتراک بگذارید
به‌طور خلاصه
- فتوای تحریم سلاح هستهای یک حکم اولیه فقهی است که در شرایط اضطراری قابل تعلیق است.
- حفظ موجودیت نظام اسلامی می‌تواند مبنای صدور حکم ثانویه برای تغییر دکترین هستهای قرار گیرد.
- ماده ۱۰ پیمان انپیتی اجازه خروج قانونی کشورها را در صورت به خطر افتادن منافع عالی میدهد.
در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶، کامران غضنفری، نماینده مجلس دوازدهم، با صراحت به تغییرات احتمالی در دکترین هستهای ایران اشاره کرد و گفت: «اگر شرایط به‌گونه‌ای پیش برود که موجودیت جمهوری اسلامی با خطر جدی مواجه شود، احتمال ورود رهبری به موضوع سلاح هستهای وجود دارد.»[1]
این اظهارات، یکی از صریح‌ترین بیان‌ها از سوی مقامات داخلی درباره مشروط بودن سیاست‌های هستهای کشور است و مفهوم «آستانه تهدید وجودی» را از محافل بسته استراتژیک به فضای عمومی و رسانه‌ای کشانده است.[4]
در معماری امنیتی ایران، دکترین هستهای تنها یک تصمیم سیاسی نیست، بلکه با مبانی فقهی و ایدئولوژیک نظام گره خورده است. هسته مرکزی و بازدارنده دکترین فعلی، فتوایی است که آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، صادر کرده است.[2]
این فتوا که به طور رسمی در پیام آوریل ۲۰۱۰ به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هستهای در تهران مکتوب و منتشر شد، تولید، انباشت و استفاده از سلاح‌های هستهای را شرعاً «حرام» اعلام می‌کند.[2]
مبنای فقهی این تحریم، ماهیت کور و غیرقابل کنترل سلاح‌های کشتار جمعی است. در فقه اسلامی، اصل «تفکیک» در جنگ ایجاب می‌کند که غیرنظامیان از آسیب مصون بمانند و استفاده از سلاحی که نظامی و غیرنظامی را با هم نابود می‌کند، با اصول اولیه جنگ در اسلام در تضاد است.[4]
با این حال، سیستم فقه شیعه که چارچوب تصمیم‌گیری در جمهوری اسلامی را شکل میدهد، سیستمی پویا و مبتنی بر شرایط زمان و مکان است. در این سیستم، احکام به دو دسته «اولیه» و «ثانویه» تقسیم می‌شوند. تحریم سلاح هستهای یک حکم اولیه است که بر اساس ماهیت ذاتی این سلاح‌ها صادر شده است.
اما مکانیزم «حکم ثانویه» زمانی فعال میشود که اجرای حکم اولیه، منجر به ضرر بزرگتر یا به خطر افتادن یک مصلحت حیاتی‌تر شود. در ادبیات سیاسی ایران، بالاترین مصلحت، «حفظ نظام» است که به گفته بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، از «اوجب واجبات» به شمار می‌رود و می‌تواند حتی احکام بنیادین شرعی را موقتاً تعلیق کند.[4]
بر اساس این منطق سیستماتیک، اگر یک بازیگر خارجی با استفاده از زرادخانه هستهای یا تهدیدات همه‌جانبه، بقای فیزیکی و سیاسی کشور را به خطر بیندازد، چارچوب فقهی اجازه میدهد که حکم اولیه منع سلاح هستهای، توسط یک حکم ثانویه با هدف دفاع و حفظ موجودیت نقض شود.[4]
غضنفری در تبیین همین مکانیزم استدلال کرد که دستیابی به غنی‌سازی ۹۰ درصدی و توانمندی ساخت سلاح، در صورت بروز تهدید وجودی، نه تنها منع شرعی ندارد بلکه برای ایجاد بازدارندگی ضروری است. او تاکید کرد که داشتن این توانمندی، حتی پیش از ساخت فیزیکی بمب، دشمن را از عملی کردن تهدیداتش باز می‌دارد.[1]
این تغییر فاز در سطح داخلی، با زیرساخت‌های حقوقی بین‌المللی نیز تلاقی پیدا می‌کند. ایران از سال ۱۹۷۰ یکی از امضاکنندگان پیمان منع گسترش سلاح‌های هستهای (NPT) است و تعهدات پادمانی خود را بر اساس آن تنظیم کرده است.[3]
ماده ۱۰ این معاهده بین‌المللی، به صراحت به کشورهای عضو حق حاکمیتی میدهد که در صورت بروز «رویدادهای فوق‌العاده‌ای که منافع عالی کشور را به خطر انداخته باشد»، از این پیمان خارج شوند. این ماده، دقیقاً معادل حقوقی همان «تهدید وجودی» در ادبیات سیاسی داخلی است.[3][5]
این ماده، دقیقاً معادل حقوقی همان «تهدید وجودی» در ادبیات سیاسی داخلی است.
خروج از انپیتی فرآیندی یک‌شبه نیست و نیازمند یک دوره اعلان سهماهه (۹۰ روز) به شورای امنیت سازمان ملل و سایر اعضای معاهده است. در طول این مدت، کشور خارج‌شونده باید دلایل خود را مبنی بر به خطر افتادن منافع عالی‌اش ارائه کند.[5]
به گفته غضنفری، طرح خروج از این پیمان توسط گروهی از نمایندگان مجلس تدوین شده و در حال پیگیری برای ورود به دستور کار صحن علنی است. این اقدام پارلمانی، در صورت تصویب نهایی، اولین گام حقوقی و رسمی برای آزادسازی برنامه هستهای از محدودیت‌های بین‌المللی خواهد بود.[1][4]
از منظر تحلیلگران استراتژیک، طرح علنی این سناریوها کارکردی دوگانه برای تهران دارد. از یک سو، سیگنالی بازدارنده به رقبای منطقه‌ای ارسال می‌کند که فشار نظامی بیش از حد می‌تواند به تغییر محاسبات استراتژیک و عبور از آستانه هستهای منجر شود.[4]
از سوی دیگر، این گفتمان بدون آنکه ایران را عملاً از خطوط قرمز آژانس بین‌المللی انرژی اتمی عبور دهد، فضای «ابهام استراتژیک» را گسترش میدهد. در بازدارندگی نهفته، کشور تمام قطعات و دانش لازم را در اختیار دارد، اما تصمیم سیاسی برای مونتاژ نهایی را به تعویق می‌اندازد.[4][5]
در نهایت، معماری تصمیم‌گیری در ایران به‌گونه‌ای طراحی شده که هرگونه تغییر در این سطح کلان، منحصراً در اختیار رهبری است. مباحثات کنونی در مجلس و رسانه‌ها، در واقع آماده‌سازی زیرساخت‌های نظری، فقهی و پارلمانی است تا در صورت رسیدن تنش‌های ژئوپلیتیک به نقطه بی‌بازگشت، مسیر برای تغییر دکترین هستهای از پیش هموار شده باشد.[1][4]
اصطلاحات کلیدی
- حکم اولیه
- حکمی شرعی که بر اساس ماهیت ذاتی یک عمل و بدون در نظر گرفتن شرایط خاص زمانی و مکانی صادر میشود.
- حکم ثانویه
- حکمی که در شرایط اضطراری، ضرورت یا برای دفع یک خطر بزرگتر صادر شده و می‌تواند حکم اولیه را موقتاً متوقف کند.
- آستانه تهدید وجودی
- نقطه‌ای بحرانی که در آن بقای فیزیکی، سرزمینی یا سیاسی یک کشور به طور جدی در معرض نابودی قرار می‌گیرد.
- پیمان منع گسترش سلاح‌های هستهای (NPT)
- معاهده‌ای بین‌المللی که در سال ۱۹۷۰ با هدف جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای و ترویج استفاده صلح‌آمیز از انرژی هستهای اجرایی شد.
پرسش‌های متداول
آیا فتوای منع سلاح هستهای قابل تغییر است؟
بله. در فقه شیعه، احکام اولیه (مانند تحریم سلاح هستهای) میتوانند در شرایط اضطراری و برای حفظ موجودیت نظام اسلامی، از طریق صدور حکم ثانویه توسط رهبری موقتاً تغییر کنند.
ماده ۱۰ پیمان انپیتی چه میگوید؟
این ماده به کشورهای عضو اجازه میدهد در صورتی که رویدادهای فوقالعاده منافع عالی آنها را به خطر بیندازد، با ارائه یک اخطار سهماهه از این پیمان خارج شوند.
بازدارندگی نهفته (Latent Deterrence) به چه معناست؟
به وضعیتی گفته میشود که یک کشور تمام دانش، مواد و تجهیزات لازم برای ساخت سلاح هستهای را در اختیار دارد، اما تصمیم نهایی برای مونتاژ آن را اتخاذ نکرده است.
بررسی عمیق دیدگاه‌ها
مدافعان بازدارندگی راهبردی
این گروه معتقدند که در برابر دشمنان مجهز به سلاح هستهای، داشتن توانمندی متقابل برای حفظ موجودیت کشور الزامی است.
حامیان این دیدگاه استدلال می‌کنند که محیط امنیتی خاورمیانه و تهدیدات صریح بازیگران متخاصم، حفظ یک دکترین کاملاً غیرنظامی را پرخطر کرده است. از نگاه آنها، رسیدن به غنی‌سازی بالا و حفظ زیرساخت‌های لازم برای ساخت سریع سلاح (Breakout Capability)، حتی بدون تولید نهایی کلاهک، یک چتر بازدارنده ایجاد می‌کند. آنها تاکید دارند که فقه اسلامی بن‌بست ندارد و در صورت به خطر افتادن جان میلیون‌ها شهروند، احکام ثانویه راه را برای دفاع متقابل باز می‌گذارند.
حامیان دیپلماسی و انپیتی
این طیف بر هزینه‌های سنگین خروج از معاهدات بین‌المللی و خطرات امنیتی ناشی از تغییر دکترین تاکید دارند.
از منظر این گروه، هرگونه حرکت به سمت تسلیحاتی شدن یا حتی خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هستهای (NPT)، می‌تواند بهانه‌ای قانونی برای حملات پیش‌دستانه ائتلاف‌های جهانی علیه زیرساخت‌های حیاتی کشور فراهم کند. آنها معتقدند که بازدارندگی باید از طریق تقویت اقتصاد، دیپلماسی چندجانبه و توانمندی‌های نظامی متعارف (مانند موشک‌های بالستیک و پهپادها) پیگیری شود و تغییر فتوای هستهای، اجماع جهانی علیه تهران را به شدت تقویت خواهد کرد.
ناظران بین‌المللی عدم اشاعه
نهادهای بین‌المللی این تغییرات گفتمانی را نشانه‌ای از کاهش فاصله تا نقطه گریز هستهای ارزیابی می‌کنند.
تحلیلگران غربی و نهادهای ناظر معتقدند که طرح علنی سناریوی «تهدید وجودی» در پارلمان و رسانه‌های ایران، یک استراتژی فشار برای امتیازگیری در مذاکرات احتمالی آینده است. با این حال، آنها هشدار می‌دهند که عادی‌سازی گفتمان سلاح هستهای در داخل ایران، ریسک محاسبات اشتباه را افزایش میدهد و ممکن است کشورهای همسایه را نیز به سمت آغاز یک رقابت تسلیحاتی هستهای در منطقه سوق دهد.
- مدافعان بازدارندگی راهبردی
- تاکید بر ضرورت توانمندی هستهای به عنوان آخرین لایه دفاعی در برابر تهدیدات وجودی.
- حامیان دیپلماسی و انپیتی
- تمرکز بر حفظ تعهدات بین‌المللی و جلوگیری از اجماع جهانی علیه کشور.
- ناظران بین‌المللی عدم اشاعه
- نگرانی از عادی‌سازی گفتمان تسلیحاتی و خطر رقابت هستهای در خاورمیانه.
دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده
- دیدگاه شهروندان عادی درباره تبعات اقتصادی خروج احتمالی از انپیتی
- موضع رسمی شورای عالی امنیت ملی درباره اظهارات اخیر نمایندگان مجلس
منابع
پوشش منابع
5 منبع
3 دیدگاه شناسایی‌شده
- [1]IranWireمدافعان بازدارندگی راهبردی
نماینده مجلس: احتمال ورود رهبری به موضوع سلاح هستهای وجود دارد
مطالعه در IranWire → - [2]Khamenei.irحامیان دیپلماسی و انپیتی
پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه
مطالعه در Khamenei.ir → - [3]IAEAحامیان دیپلماسی و انپیتی
Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons
مطالعه در IAEA → - [4]تیم سردبیری کوهستانمدافعان بازدارندگی راهبردی
تحلیل تیم سردبیری کوهستان
مطالعه در تیم سردبیری کوهستان → - [5]Arms Control Associationناظران بین‌المللی عدم اشاعه
The Nuclear Nonproliferation Treaty (NPT) at a Glance
مطالعه در Arms Control Association →
بیشتر در دفاع و امنیت
مشاهده همه →نقش کلیدی تنگه هرمز در دکترین امنیت ملی و موازنه بازدارندگی ایران
6 منبع
فیزیک پالس الکترومغناطیسی
انحراف ژئومغناطیسی؛ سازوکار تولید پالس‌های نانوثانیه‌ای E1 در انفجارهای اتمی ارتفاع بالا
6 منبع
علم مواد
سازوکار باند برشی بی‌دررو: چطور پرتابه‌های اورانیوم ضعیف‌شده با پوسته‌ریزی در زره نفوذ می‌کنند
6 منبع
اشاعه هستهای
چرا غنی‌سازی ۲۰ درصدی ۹۰ درصد از مسیر ساخت سلاح هستهای را طی می‌کند؟
3 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار دفاع و امنیت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.