اولین گورهای دست‌نخورده در گوبکلی‌تپه، تاریخ این محوطه ۱۱۶۰۰ ساله را زیر و رو کرد

در طول سه دهه حفاری در گوبکلی‌تپه، باستان‌شناسان دقیقاً ۹۲۸ قطعه استخوان خردشده انسانی را از دل خاک بیرون کشیده‌اند؛ حجمی از بقایا که برای تشکیل ده‌ها انسان کافی بود، اما دریغ از حتی یک اسکلت کامل. این طلسم ۳۰ ساله از بقایای درهم‌شکسته و بی‌ربط، همین هفته با انتشار مطالعه‌ای جدید شکست؛ مطالعه‌ای که جزئیات اولین دو گور انسانی کاملاً دست‌نخورده را در این محوطه ۱۱۶۰۰ ساله در جنوب شرقی ترکیه روایت می‌کند.[1][5]

این کشف که در ۲۲ سپتامبر توسط پژوهشگران «مؤسسه باستان‌شناسی آلمان» در مجله PLOS ONE منتشر شد، نگاه مورخان به سپیده‌دم تمدن بشری را از اساس تغییر می‌دهد. سال‌ها بود که تکه‌های پراکنده جمجمه و دست‌وپاهایی که لابه‌لای دیوارهای سنگی و عظیم گوبکلی‌تپه پیدا می‌شدند، به این نظریه دامن می‌زدند که اینجا صرفاً یک مرکز تشریفاتی بوده است؛ جایی که شکارچی-گردآورندگان کوچ‌نشین، نه برای زندگی در یک روستای دائمی، بلکه برای برگزاری مراسم پیچیده تدفین یا نوعی «فرقه جمجمه» دور هم جمع می‌شدند.[1][3][6]

اما گورهای تازه‌کشف‌شده قصه بسیار خانگی‌تر و خودمانی‌تری برای گفتن دارند. اولین گور که حین ساخت یک کانال زهکشی پیدا شد، درست زیر کف گچی یک ساختمان مستطیل‌شکل جا خوش کرده است. پژوهشگران در داخل یک گودال قلوه‌ای‌شکل، بقایای سه نفر را پیدا کردند: زنی بالای ۳۵ سال، مردی در دهه بیست زندگی‌اش، و دختری نوجوان بین ۱۱ تا ۱۴ ساله. جمجمه‌هایشان در یک گوشه جمع شده بود (که یک رسم رایج در دوران نوسنگی است)، اما وجود استخوان‌های ریز و شکننده دست و پا ثابت کرد که اجساد به‌طور کامل دفن شده‌اند و خبری از قطعه‌قطعه کردن آیینی نبوده است.[2][4][5][6]

دومین گور که درست در غرب ساختمان یادمانی A قرار دارد، متعلق به یک زن جوان ۲۰ تا ۳۰ ساله است. او را به پهلوی چپ، در حالتی جمع‌شده و جنینی رو به شرق، روی بستری از سنگ‌های مشت‌اندازه خوابانده بودند. قدمت هر دو گور به دوره «نوسنگی پیش از سفال ب»، یعنی تقریباً بین ۸۷۰۰ تا ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد برمی‌گردد.[1][2][3][4][6]

نکته کلیدی ماجرا اینجاست: استخوان‌های داخل این گورهای دست‌نخورده، دقیقاً همان آسیب‌های محیطی را نشان می‌دهند که روی آن ۹۲۸ قطعه پراکنده دیده می‌شد؛ همان قطعاتی که از سال ۱۹۹۵ حفاران را گیج کرده بودند. این استخوان‌ها هم به‌شدت شکسته‌اند، با رسوبات سخت کلسیم پوشیده شده‌اند و جای دندان جوندگان پیشاتاریخی به‌وضوح روی آن‌ها پیداست.[3][5][6]

همین تطابق در نوع آسیب‌ها، کلید حل قدیمی‌ترین معمای این محوطه است. جولیا گرسکی و لی کلر، پژوهشگران ارشد این مطالعه، مطرح می‌کنند که آن صدها استخوان سرگردان در ساختمان‌های یادمانی پایین‌دست، کار کاهنان باستانی نبوده که عمداً آنجا رها شده باشند. آن‌ها در مطالعه خود نوشته‌اند: «به نظر می‌رسد بخش‌های پایین‌تر محوطه زیر رسوبات شیب‌داری که از نواحی بالاتر تپه سرازیر شده‌اند، مدفون شده است؛ رسوباتی که حاوی بقایای انسانی از گورهای در اصل دست‌نخورده بوده‌اند.» در طول هزاران سال، فرسایش و رانش زمین آن گورهای بالایی را از هم دریده و بقایایشان را به سمت پایین و به داخل محوطه‌های تشریفاتی شسته است.[2][3][5][6]

البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که برخی مراسم تدفین عمدی هم در این مکان انجام می‌شده (در کاوش‌های قبلی جمجمه‌هایی با برش‌های عمیق و عمدی پیدا شده بود)، اما نظریه رانش زمین تکلیف بخش اعظم آن بقایای پراکنده را روشن می‌کند. مهم‌تر از همه، وجود این گورها در زیر کف خانه‌ها، گوبکلی‌تپه را در کنار دیگر سکونتگاه‌های شناخته‌شده نوسنگی در آناتولی و شامات قرار می‌دهد؛ جاهایی که دفن مردگان زیر خانه یک رسم کاملاً عادی بود.[2][4][6]

این گورهای دست‌نخورده، مهر تأییدی بر یک اجماع رو به رشد هستند: گوبکلی‌تپه فقط یک معبد دورافتاده روی یک تپه نبوده، بلکه یک روستای دائمی و کاملاً فعال بوده است. مردمی که آن ستون‌های معروف T شکل و نقش‌برجسته‌های حیوانی را تراشیده‌اند، فقط برای عبادت به آنجا سر نمی‌زدند؛ آن‌ها در همان خاک به دنیا آمدند، زندگی کردند و مردگانشان را به خاک سپردند.[1][4]