چرا زبان‌ها در گذر زمان تغییر می‌کنند و گویش‌های نو پدید می‌آیند؟

در سال ۱۲۰۰ میلادی، یک نقطه عطف زبانی عمیق در اروپا رقم خورد: فهم متقابل میان گویش‌های مختلف منطقه‌ای لاتین تا حد زیادی از بین رفته بود. مردم شبه‌جزیره ایبری دیگر نمی‌توانستند به راحتی سخنان ساکنان منطقه‌ای که امروز فرانسه نامیده می‌شود را درک کنند. این یک فروپاشی ناگهانی نبود.[3]

این جدایی، نقطه اوج قرن‌ها تغییرات تدریجی و تقریباً نامحسوس در نحوه گفتار مردم عادی بود. واژه لاتین «aqua» (آب) در ایتالیایی نسبتاً دست‌نخورده باقی ماند، اما در فرانسوی به «eau» و در اسپانیایی به «agua» تبدیل شد. این واگرایی به شکلی بی‌نقص، موتور بی‌وقفه تکامل زبان را به تصویر می‌کشد.[3]

زبان‌ها بناهای تاریخی و ثابت نیستند؛ آن‌ها اکوسیستم‌های زنده‌ای هستند که دائماً خود را با دهان و ذهن گویشورانشان تطبیق می‌دهند. زبان‌شناسی تاریخی، یعنی مطالعه علمی تغییرات زبان در گذر زمان، چندین مکانیسم اصلی را شناسایی می‌کند که این تکامل شگفت‌انگیز و پیوسته را به پیش می‌رانند.[2]

زبان انسان یک پدیده چندمقیاسی است که از طریق تعاملات مکرر، قراردادهای زبانی جامعه سخنگو در آن پدیدار می‌شوند. وقتی این جوامع از هم جدا می‌شوند، قراردادهای زبانی آن‌ها نیز مسیر متفاوتی را در پیش می‌گیرند و به مرور زمان از یکدیگر فاصله می‌گیرند.[3]

فرسایش آوایی و اصل کمترین تلاش

یکی از بنیادی‌ترین محرک‌های تکامل زبانی، فرسایش آوایی است؛ فرآیندی که در آن صداها به تدریج نرم می‌شوند، در هم ادغام می‌گردند یا به طور کامل از بین می‌روند. گویشوران به طور طبیعی به سمت کارایی گرایش دارند و ناخودآگاه خوشه‌های صامت پیچیده را هموار می‌کنند تا تلفظ آسان‌تر شود.[3]

این پدیده که اغلب «همگونی» نامیده می‌شود، باعث می‌گردد یک صدا بیشتر شبیه صدای همسایه خود شود. به عنوان مثال، در زبان انگلیسی، پیشوند «in» در ترکیب با «put» اغلب به صورت «imput» تلفظ می‌شود، زیرا صامت خیشومی تغییر می‌کند تا با ماهیت دولبی حرف «p» مطابقت داشته باشد.[3]

یک مثال تاریخی کلاسیک، تغییر صامت‌های ژرمنی است که بین سال‌های ۵۰۰ قبل از میلاد و ۱۰۰ میلادی رخ داد. ریشه هندواروپایی اولیه «*treyes» در لاتین به «tres» تکامل یافت، اما در انگلیسی به شکلی چشمگیر به «three» تغییر کرد. این دگرگونی سیستماتیک، شکافی ساختاری میان خانواده‌های زبانی ایجاد کرد.[2]

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این تغییرات صوتی به شدت قانونمند هستند. زبان در طول زمان به روش‌های قابل‌پیش‌بینی از طریق فرآیندهایی مانند تغییرات آوایی، وام‌گیری واژگان از زبان‌های دیگر و تغییر در هنجارهای اجتماعی تغییر می‌کند و این الگوها در تمام زبان‌های بشری تکرار می‌شوند.[3]

گاهی اوقات، صداها برای جلوگیری از تکرار به طور کامل حذف می‌شوند که به این فرآیند «ناهمگونی» می‌گویند. به همین دلیل است که بسیاری از انگلیسی‌زبانان امروزی حرف «r» اول را در واژه «February» حذف کرده و آن را «Febuary» تلفظ می‌کنند. وقتی میلیون‌ها نفر این میانبر را انتخاب کنند، استاندارد تغییر می‌کند.[3]

وام‌گیری واژگانی در پیوند فرهنگ‌ها

در حالی که فرسایش آوایی به صورت درونی رخ می‌دهد، وام‌گیری واژگانی یک کاتالیزور بیرونی است که توسط تماس‌های انسانی هدایت می‌شود. وقتی فرهنگ‌های مختلف از طریق تجارت، مهاجرت، فتح یا مذهب با یکدیگر تعامل پیدا می‌کنند، ناگزیر واژگان خود را نیز با هم مبادله می‌کنند.[5]

تأثیر این تماس‌ها می‌تواند بسیار گسترده باشد. تحلیل‌های کمی از واژگان تاریخی نشان می‌دهد که تا ۳۵ الی ۴۰ درصد از واژگان انگلیسی باستان دارای ریشه لاتین بوده‌اند. این هجوم عظیم واژگان عمدتاً در دوران اشغال بریتانیا توسط روم (۴۳ تا ۴۱۰ میلادی) و مأموریت‌های مسیحی پس از آن رخ داد.[5]

وام‌گیری اغلب به صورت نامتقارن اتفاق می‌افتد و بازتاب‌دهنده پویایی قدرت یا تسلط فناوری است. لاتین، به عنوان زبان اداری و علمی، مهر واژگانی عمیقی بر تمام زبان‌های ژرمنی بر جای گذاشت. در مقابل، اصطلاحات ژرمنی مرتبط با جنگ و زندگی مرزی در دوره قرون وسطی به واژگان رومی نفوذ کردند.[5]

امروزه، ما شاهد عملکرد همین مکانیسم با سرعتی سرسام‌آور به واسطه اینترنت هستیم. اصطلاحات انگلیسی مرتبط با فناوری و فرهنگ دیجیتال به سرعت جذب زبان‌های فارسی، ژاپنی و اسپانیایی می‌شوند. این واژگان وام‌گرفته‌شده اغلب از نظر آوایی تطبیق می‌یابند تا با سیستم صوتی زبان میزبان هماهنگ شوند.[1]

با این حال، وام‌گیری به تنهایی به ندرت یک گویش جدید ایجاد می‌کند؛ بلکه تنها پالت واژگان در دسترس را گسترش می‌دهد. برای پیدایش یک گویش واقعاً جدید، این اصطلاحات وام‌گرفته‌شده باید با تغییرات دستوری درونی و دگرگونی‌های آوایی در یک جامعه منزوی ترکیب شوند.[3]

دستوری‌شدگی و تغییرات ساختاری

فراتر از صداها و واژگان، معماری اصلی یک زبان، یعنی دستور زبان آن نیز تکامل می‌یابد. جذاب‌ترین مکانیسم در این بخش «دستوری‌شدگی» است؛ جایی که کلمات محتوایی معمولی (مانند اسم‌ها یا فعل‌ها) به آرامی معنای اصلی خود را از دست داده و به نشانگرهای انتزاعی دستوری تبدیل می‌شوند.[4]

یک مثال معروف در زبان انگلیسی، عبارت «going to» است. در ابتدا، این عبارت دقیقاً به معنای حرکت فیزیکی به سمت یک مقصد بود. اما در طی قرن‌ها، این عبارت به یک نشانگر زمان آینده دستوری تبدیل شد و در نهایت از نظر آوایی به فرم غیررسمی و امروزی «gonna» فرسایش یافت.[4]

مطالعات گسترده بر روی متون تاریخی از قرن دوازدهم تا بیست و یکم نشان می‌دهد که این تغییرات دستوری همواره هدفمند نیستند. پژوهشگران به دنبال این بودند که دریابند آیا این تغییرات تصادفی رخ می‌دهند یا توسط فشارهای تکاملی خاصی در میان جمعیت هدایت می‌شوند.[1]

زبان‌شناسان نتیجه گرفته‌اند که اگرچه برخی تغییرات توسط ترجیحات اجتماعی هدایت می‌شوند، اما شانس تصادفی نقش عظیمی ایفا می‌کند. رانش زبانی، تغییری است که از تصادفی بودن در انتقال ناشی می‌شود و ممکن است در غیاب هرگونه تفاوت ذاتی بین فرم‌های زبانی رخ دهد.[1]

این بدان معناست که گاهی اوقات، یک قاعده دستوری صرفاً به این دلیل تغییر می‌کند که نسلی از کودکان، ورودی‌هایی را که از والدین خود می‌شنوند، کمی متفاوت تفسیر می‌کنند. اگر تعداد کافی از کودکان یک دستور زبان متفاوت را استنتاج کنند، زبان به طور دائمی تغییر خواهد کرد.[4]

انزوا و تولد گویش‌های جدید

تولد واقعی یک گویش جدید نیازمند یک عنصر حیاتی است: انزوا. وقتی یک جامعه واحد زبانی تقسیم می‌شود، چه با مهاجرت به آن سوی اقیانوس و چه با جداسازی توسط طبقات اجتماعی سخت‌گیرانه، این دو گروه دیگر به اندازه قبل با یکدیگر صحبت نمی‌کنند و ارتباطشان قطع می‌شود.[3]

از آنجا که تغییر زبان امری ثابت و تا حدودی تصادفی است، گروه‌های منزوی به ناچار میانبرهای آوایی متفاوتی ایجاد می‌کنند، کلمات متمایزی را از همسایگان جدید خود وام می‌گیرند و دچار رانش‌های دستوری متفاوتی می‌شوند. بدون تماس منظم برای همگام‌سازی گفتار، این دو گونه زبانی از هم فاصله می‌گیرند.[3]

ما می‌توانیم این روند را به وضوح در واگرایی خانواده زبان‌های هندواروپایی که در حدود ۳۰۰۰ تا ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد از هم جدا شدند، ردیابی کنیم. آنچه به عنوان تغییرات منطقه‌ای ظریف در میان قبایل عشایری آغاز شد، در نهایت به تفاوت‌های عظیم میان هندی، روسی و انگلیسی امروزی تبدیل گردید.[2]

در عصر مدرن، انزوای جغرافیایی واقعی نادر است، اما انزوای اجتماعی همچنان باعث شکل‌گیری گویش‌ها می‌شود. به عنوان مثال، نوجوانان دائماً اصطلاحات عامیانه و نشانگرهای آوایی جدیدی ابداع می‌کنند تا هویت خود را از بزرگسالان متمایز سازند و بدین ترتیب، گویش‌های اجتماعی مبتنی بر سن را خلق می‌کنند.[1]

در نهایت، پیدایش یک گویش جدید به معنای فساد یا تخریب زبان اصلی نیست، بلکه گواهی بر سازگاری شگفت‌انگیز انسان است. هر تغییر آوایی، واژه وام‌گرفته‌شده و اصلاح دستوری، در واقع قرن‌ها مهاجرت، همکاری و تکامل فرهنگی انسان‌ها را در دل خود جای داده است.[1]