چگونه نظرسنجی‌های اعتماد عمومی در ایران انجام می‌شود؟ بررسی سقوط اعتماد سیاسی به ۸ درصد

همانند نظرسنجی‌های سیاسی در دموکراسی‌های غربی که بر پایه نمونه‌گیری تصادفی و حاشیه خطای آماری استوارند، سنجش افکار عمومی در ایران نیز از همین اصول ریاضی پیروی می‌کند؛ با این تفاوت که در اینجا، پرسیدن یک سوال اشتباه می‌تواند به برخورد قضایی با نهاد نظرسنجی‌کننده منجر شود [1][2]. ابراهیم حاجیانی، جامعه‌شناس و نخستین مدیر مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، اخیراً اعلام کرد که بر اساس داده‌های پیمایشی، میزان اعتماد عمومی به مسئولان سیاسی در ایران به ۷ تا ۸ درصد سقوط کرده و حدود ۶۷ درصد از پاسخ‌دهندگان خواهان تغییرات بنیادین هستند [1]. این اعداد، فراتر از پیامدهای سیاسی‌شان، پرسشی فنی را مطرح می‌کنند: در جامعه‌ای که بیان آزادانه عقاید با محدودیت روبه‌روست، این داده‌ها چگونه با دقت علمی جمع‌آوری و اعتبارسنجی می‌شوند؟[1]

مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در خرداد سال ۱۳۸۰ به عنوان زیرمجموعه جهاد دانشگاهی تاسیس شد تا خلأ داده‌های میدانی معتبر در تصمیم‌گیری‌های کلان را پر کند [2]. پیش از آن، بسیاری از تحلیل‌های اجتماعی در ایران بر پایه حدس و گمان یا مشاهدات محدود استوار بود. ایسپا با معرفی روش‌های استاندارد آمارگیری به فضای پژوهشی کشور، توانست در پیش‌بینی نتایج رویدادهای مهمی چون انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۹۶، با خطای کمتر از ۲ درصد عمل کند [2]. این سطح از دقت نشان داد که با وجود تمام محدودیت‌های ساختاری، استفاده از ابزارهای دقیق ریاضی و روش‌های نمونه‌گیری علمی می‌تواند رفتار جامعه ایرانی را با تقریب بالایی پیش‌بینی کند [5].[3]

برای دستیابی به تصویری دقیق از جامعه، نهادهای پژوهشی معمولاً از روش «نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای» استفاده می‌کنند [4]. در این روش، به جای انتخاب تصادفی افراد از کل کشور که از نظر اجرایی و هزینه‌ای ناممکن است، نقشه کشور به خوشه‌های کوچکتر تقسیم می‌شود. ابتدا استان‌ها، سپس شهرها، بلوک‌های شهری و در نهایت خانوارها به صورت تصادفی انتخاب می‌شوند [4]. حجم نمونه در نظرسنجی‌های ملی معمولاً بین ۱۰۰۰ تا ۴۵۰۰ نفر متغیر است. از نظر ریاضی، یک نمونه ۱۵۰۰ نفری با توزیع متناسب جمعیتی می‌تواند با حاشیه خطای حدود ۳ درصد، بازتاب‌دهنده افکار کل جمعیت ۸۵ میلیونی کشور باشد [2][4].[2]

پس از تعیین جامعه هدف، داده‌ها از طریق تماس تلفنی یا مراجعه حضوری به در منازل جمع‌آوری می‌شوند. پرسشگران آموزش‌دیده با استفاده از پرسشنامه‌های ساختاریافته، اطلاعات را ثبت کرده و سپس این داده‌های خام وارد نرم‌افزارهای تحلیل آماری مانند SPSS می‌شوند [5]. در این مرحله، تکنیک «وزن‌دهی» (Weighting) اعمال می‌شود؛ به این معنا که اگر در نمونه جمع‌آوری‌شده، نسبت مردان به زنان یا نسبت افراد دارای تحصیلات دانشگاهی به افراد زیر دیپلم با آمارهای رسمی سرشماری ملی همخوانی نداشته باشد، به پاسخ‌های گروه‌های کمتر نمایندگی‌شده وزن بیشتری داده می‌شود تا تعادل جمعیتی برقرار گردد [3][5].[3]

با این حال، جمع‌آوری داده در ایران با چالشی جدی به نام «سوگیری مطلوبیت اجتماعی» (Social Desirability Bias) و پدیده «مارپیچ سکوت» دست‌وپنجه نرم می‌کند [2]. پاسخ‌دهندگان ممکن است در تماس‌های تلفنی یا مصاحبه‌های حضوری، از ترس عواقب امنیتی یا قضاوت پرسشگر، نظرات واقعی خود را پنهان کرده و پاسخی را ارائه دهند که فکر می‌کنند حاکمیت یا هنجارهای رسمی می‌پسندد [2]. به همین دلیل، زمانی که یک نهاد رسمی گزارش می‌دهد که اعتماد به مسئولان سیاسی تنها ۸ درصد است، پژوهشگران علوم اجتماعی این رقم را نه یک اغراق، بلکه محافظه‌کارانه‌ترین برآورد از سطح نارضایتی در نظر می‌گیرند [1][5].[1][3]

تحلیل جامعه‌شناختی داده‌های اخیر نشان‌دهنده یک تغییر ساختاری در گروه‌های مرجع است. ابراهیم حاجیانی در این باره می‌گوید: «جامعه ایران امروز با بحران اعتماد مواجه است و هیچ نهاد یا گروه مرجعی نتوانسته اعتماد بخش بزرگی از جامعه را به خود جلب کند» [1]. بر اساس گفته‌های او، در حالی که نهادهای سیاسی با این بحران مشروعیت روبه‌رو هستند، نهاد خانواده همچنان با ۶۰ درصد، بالاترین میزان اعتماد عمومی را به خود اختصاص داده است [1]. پس از آن، نهادهای نظامی مانند ارتش با ۵۳ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در مقابل، اعتماد به رسانه‌های رسمی مانند صداوسیما به ۲۵ درصد محدود شده است [1]. نکته قابل توجه در این تحلیل آن است که رسانه‌های خارجی نیز با جلب تنها ۱۴ درصد اعتماد عمومی، نتوانسته‌اند جایگزین کاملی برای این خلأ نهادی باشند، که این امر نشان‌دهنده یک بی‌اعتمادی فراگیر و چندوجهی در سطح جامعه است [1].[1]

برای غلبه بر محدودیت‌های نظرسنجی‌های سنتی و کاهش سوگیری مطلوبیت اجتماعی، روش‌های جایگزینی در سال‌های اخیر توسعه یافته‌اند. موسساتی مانند گمان (GAMAAN) مستقر در هلند، از روش «نمونه‌گیری گلوله‌برفی چندگانه» در بستر شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند [3]. در این روش، پرسشنامه‌ها از طریق پلتفرم‌هایی مانند تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ توزیع می‌شوند و پاسخ‌دهندگان به صورت کاملاً ناشناس در آن شرکت می‌کنند [3]. این ناشناس بودن، ترس از ابراز عقیده را از بین می‌برد و به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا در مورد موضوعات حساس‌تری مانند دین، ساختار سیاسی و ترجیحات انتخاباتی داده‌های شفاف‌تری جمع‌آوری کنند [3].

اگرچه روش آنلاین مشکل ترس از پاسخگویی را حل می‌کند، اما چالش جدیدی به نام «سوگیری نمونه» ایجاد می‌کند؛ زیرا کاربران فعال در شبکه‌های اجتماعی لزوماً نماینده کل جمعیت روستایی و شهری نیستند [3]. برای رفع این مشکل، داده‌های خام ده‌ها هزار شرکت‌کننده با استفاده از روش‌های پیچیده «تطبیق نمونه» (Sample Matching) پردازش می‌شوند. در این تکنیک، توزیع متغیرهای درهم‌تنیده مانند سن، جنسیت، سطح تحصیلات و منطقه جغرافیایی با داده‌های سرشماری رسمی تطبیق داده می‌شود تا نتایج نهایی به توزیع واقعی جمعیت نزدیک شوند [3][5].[3]

تفاوت در روش‌شناسی، تفاوت در نتایج را نیز به همراه دارد، اما روند کلی در هر دو روش یکسان است. در حالی که نظرسنجی‌های آنلاین ناشناس معمولاً درصد بالاتری از نارضایتی ساختاری را نشان می‌دهند، داده‌های اخیر ایسپا ثابت می‌کند که حتی در چارچوب روش‌های سنتی و تحت نظارت نیز، ریزش سرمایه اجتماعی به وضوح قابل اندازه‌گیری است [1][3]. این اعداد نشان می‌دهند که علم آمار و روش‌های علوم اجتماعی محاسباتی، حتی در محدودترین شرایط، همچنان ابزاری قدرتمند برای ثبت واقعیت‌های پنهان جامعه هستند و می‌توانند تغییرات زیرپوستی را پیش از بروز در سطح خیابان، به زبان ریاضی ترجمه کنند [5].[1][3]