چرا چالش‌های شبکه‌های اجتماعی ویروسی می‌شوند؟ روان‌شناسی سرایت دیجیتال

در تابستان ۲۰۱۴، زمانی که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان سطل‌های آب یخ را روی سر خود ریختند، یک پدیده دیجیتال بی‌سابقه متولد شد. این چالش که برای حمایت از بیماران مبتلا به ای‌ال‌اس (ALS) طراحی شده بود، بیش از ۱۱۵ میلیون دلار کمک مالی جمع‌آوری کرد. اما فراتر از خیریه، این رویداد یک موتور روان‌شناختی قدرتمند را روشن کرد.[1]

امروزه، از چالش‌های رقص در تیک‌تاک گرفته تا ترندهای خطرناکی مانند راه رفتن روی جعبه‌های شیر، شبکه‌های اجتماعی به آزمایشگاهی برای بررسی رفتار انسان تبدیل شده‌اند. محققان نشان داده‌اند که این ترندها دیگر تنها یک سرگرمی ساده نیستند. آن‌ها ریشه در عمیق‌ترین نیازهای بیولوژیکی و اجتماعی ما دارند.[1][3]

سرایت اجتماعی، یا فرآیندی که در آن رفتارها و احساسات به سرعت در میان گروه‌های انسانی پخش می‌شوند، نیروی محرک اصلی این چالش‌ها است. به گفته روان‌شناسان، انسان‌ها به صورت تکاملی برای تقلید از یکدیگر برنامه‌ریزی شده‌اند. نورون‌های آینه‌ای در مغز ما با دیدن انجام یک کار توسط دیگران، همان مسیرهای عصبی را فعال می‌کنند.[3]

این تقلید ناخودآگاه در فضای دیجیتال به شدت تقویت می‌شود. وقتی یک کاربر می‌بیند که دوستانش در یک چالش شرکت کرده‌اند، احساس نیاز به تعلق گروهی او را وادار به همراهی می‌کند. این همان چیزی است که محققان آن را «تایید اجتماعی» می‌نامند؛ مکانیزمی که می‌گوید اگر همه این کار را می‌کنند، حتما کار درستی است.[3]

مغز نوجوانان و سیستم پاداش

نوجوانان بیشترین مشارکت‌کنندگان در چالش‌های ویروسی هستند و دلیل آن کاملا بیولوژیکی است. الیزا تروکو، محقق روان‌شناسی بالینی، توضیح می‌دهد که مغز انسان تا اواسط دهه بیست زندگی به طور کامل توسعه نمی‌یابد. در این دوران، بخش‌هایی از مغز که به پاداش مرتبط هستند، بسیار سریع‌تر از قشر پیش‌پیشانی که مسئول تصمیم‌گیری منطقی است، رشد می‌کنند.[1]

این عدم تقارن در رشد مغزی باعث می‌شود نوجوانان بیشتر مستعد رفتارهای تکانشی و ریسک‌پذیر باشند. یک مطالعه نشان داد که فعالیت در مراکز پاداش مغز نوجوانان هنگام مشاهده پست‌هایی با تعداد لایک بالا، به شدت افزایش می‌یابد. در واقع، لایک‌ها و بازدیدها به عنوان یک پاداش دیجیتال عمل کرده و دوپامین ترشح می‌کنند.[1]

محققان با بررسی صدها ویدیو و مصاحبه با دانش‌آموزان به نتایج مشابهی دست یافتند. یکی از دانش‌آموزان در مصاحبه‌ای گفت: «من این کار را کردم چون همه کسانی که با آن‌ها به مدرسه می‌رفتم در آن زمان این کار را می‌کردند.» این نقل قول به وضوح قدرت فشار همسالان را در فضای آنلاین نشان می‌دهد.[1][3]

علاوه بر فشار همسالان، جستجوی توجه نیز عامل مهمی است. پلتفرم‌هایی مانند تیک‌تاک و اینستاگرام به گونه‌ای طراحی شده‌اند که به محتوای عجیب، خنده‌دار یا حتی خطرناک پاداش می‌دهند. الگوریتم‌ها این محتوا را به صفحه اصلی میلیون‌ها کاربر می‌فرستند و یک شبه از یک فرد عادی، یک چهره مشهور می‌سازند.[2][3]

سرایت روان‌تنی و خرده‌فرهنگ‌های دیجیتال

اما سرایت اجتماعی همیشه به چالش‌های فیزیکی محدود نمی‌شود. در سال‌های اخیر، نوع جدیدی از ترندهای ویروسی ظهور کرده است که محققان آن را «سرایت روان‌تنی» می‌نامند. موسسه ملی بهداشت (NIH) در سال ۲۰۲۳ گزارش داد که بخش بزرگی از کاربران در معرض ویدیوهای مرتبط با سلامت روان قرار دارند که می‌تواند به تشخیص‌های خودسرانه منجر شود.[2]

در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، پزشکان شاهد افزایش ناگهانی تیک‌های عصبی و علائم شبیه به سندرم تورت در میان دختران نوجوان بودند. دکتر ایزوبل هیمن، روان‌پزشک مستقر در لندن، متوجه شد که بسیاری از بیمارانش پیش از شروع علائم، ویدیوهای اینفلوئنسرهایی را تماشا می‌کردند که ادعا داشتند به این سندرم مبتلا هستند.

مجله سایکولوژی تودی در اکتبر ۲۰۲۱ این پدیده را «تیک‌های تیک‌تاک» نامید. در طول تاریخ، شیوع سرایت اجتماعی معمولا در گروه‌های کوچک و نزدیک مانند مدارس رخ می‌داد و محققان می‌توانستند «مورد صفر» را شناسایی کنند. اما امروزه، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی این محدودیت‌های جغرافیایی را از بین برده‌اند.

این پدیده باعث شکل‌گیری چیزی شده است که محققان آن را «خرده‌فرهنگ نقش بیمار» می‌نامند. در این فضا، علائم بیماری‌های روانی به عنوان ویژگی‌های شخصیتی یا هویت‌های مصرفی دیده می‌شوند. نوجوانان با همذات‌پنداری با این علائم، احساس تعلق و حمایت گروهی دریافت می‌کنند که همین امر علائم آن‌ها را تقویت می‌کند.[2]

نقش الگوریتم‌ها در تسریع چرخه

سرعت بی‌سابقه این ترندها بدون معماری خاص پلتفرم‌های دیجیتال غیرممکن بود. شبکه‌های اجتماعی بر اساس «اقتصاد توجه» کار می‌کنند و الگوریتم‌های آن‌ها برای اولویت‌بندی محتوایی طراحی شده‌اند که واکنش‌های عاطفی قوی ایجاد می‌کند. ترس، خشم، تعجب و طنز، سوخت اصلی این موتور هستند.[4]

طنین عاطفی باعث می‌شود که احساسات یک ویدیو به سرعت به بیننده منتقل شود. وقتی یک چالش ویروسی احساسات مشترکی مانند نوستالژی یا هیجان را هدف قرار می‌دهد، احتمال اشتراک‌گذاری آن به شدت افزایش می‌یابد. این اثر در محیط‌های گروهی و شبکه‌های اجتماعی تقویت شده و حس اتحاد ایجاد می‌کند.[3][4]

علاوه بر این، سیستم‌های توصیه‌گر در پلتفرم‌هایی مانند تیک‌تاک، محتوا را نه بر اساس شبکه دوستان، بلکه بر اساس علایق و تعاملات قبلی کاربر نمایش می‌دهند. این بدان معناست که یک چالش می‌تواند در عرض چند ساعت از مرزهای زبانی و فرهنگی عبور کرده و به یک پدیده جهانی تبدیل شود.[2][4]

با این حال، این سرعت بالا می‌تواند خطرات جدی به همراه داشته باشد. چالش‌هایی که شامل مصرف داروهای بدون نسخه یا انجام حرکات فیزیکی خطرناک هستند، قبل از اینکه پلتفرم‌ها فرصت حذف آن‌ها را پیدا کنند، میلیون‌ها بار دیده می‌شوند. در این میان، کاربران جوان‌تر به دلیل عدم درک کامل از عواقب بلندمدت، بیشترین آسیب را می‌بینند.[1][3]

چگونه چرخه آسیب‌زا را بشکنیم؟

مدیریت تاثیر چالش‌های ویروسی نیازمند رویکردی چندلایه است. ممنوعیت کامل استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای نوجوانان اغلب نتیجه‌بخش نیست، زیرا آن‌ها راه‌هایی برای دور زدن محدودیت‌ها پیدا می‌کنند. در عوض، آموزش سواد رسانه‌ای و ایجاد تفکر انتقادی می‌تواند ابزار بسیار موثرتری باشد.[1][4]

والدین و مربیان باید گفتگوی بازی درباره نحوه کار الگوریتم‌ها و هدف اصلی شبکه‌های اجتماعی با نوجوانان داشته باشند. درک این موضوع که لایک‌ها و بازدیدها معیاری برای ارزش انسانی نیستند، بلکه ابزاری برای نگه داشتن کاربران در پلتفرم هستند، می‌تواند از فشار روانی بکاهد.[1]

همچنین، پلتفرم‌های دیجیتال نیز مسئولیت سنگینی بر عهده دارند. آن‌ها باید سیستم‌های نظارتی خود را برای شناسایی و حذف سریع چالش‌های خطرناک بهبود بخشند. برخی از شبکه‌های اجتماعی در حال حاضر برچسب‌های هشداری را به ویدیوهایی که حاوی بدلکاری یا اقدامات خطرناک هستند، اضافه کرده‌اند.[4]

در نهایت، درک روان‌شناسی پشت سرایت اجتماعی به ما کمک می‌کند تا مصرف‌کنندگان آگاه‌تری باشیم. دفعه بعد که با یک چالش ویروسی روبرو می‌شویم، می‌توانیم مکث کنیم و از خود بپرسیم: آیا من واقعا می‌خواهم این کار را انجام دهم، یا فقط تحت تاثیر تایید اجتماعی و نورون‌های آینه‌ای خود قرار گرفته‌ام؟[3][4]