۱۰۷ صامت و ۳۱ مصوت: الفبای آوانگاری بین‌المللی چگونه تمام صداهای گفتار بشر را نقشه‌برداری می‌کند

وقتی معلم کلاس اول ابتدایی با خط‌کش به الفبای روی دیوار کلاس اشاره می‌کند، ادعای پنهانش این است که همین حروف الفبا آجرهای بنیادین گفتار بشر هستند. اما واقعیت آناتومیک زبان، این پیش‌فرض را کاملاً زیر و رو می‌کند. فقط زبان انگلیسی به‌تنهایی حدود ۴۴ صدای متمایز دارد که آن ۲۶ حرف لاتین را مجبور می‌کند در ترکیب‌هایی آشفته و هم‌پوشان روی هم تلنبار شوند. از آنجا که انگلیسی املای عمیق و پیچیده‌ای دارد، یک حرف واحد مثل «c» می‌تواند صدای «س» یا «ک» بدهد و صدای /m/ ممکن است به شکل «m»، «mb» یا «mn» نوشته شود. زبان‌شناسان برای اینکه واقعاً بتوانند گفتار انسان را نقشه‌برداری کنند، املای استاندارد را کلاً کنار می‌گذارند. آن‌ها خوب می‌دانند الفبایی که به ریشه‌شناسی تاریخی گره خورده، نمی‌تواند واقعیت فیزیکیِ نحوه حرف زدن آدم‌ها را با دقت ثبت کند.[3]

در عوض، پژوهشگران و مربیان به الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA) تکیه می‌کنند. این الفبا که اولین بار در سال ۱۸۸۸ توسط گروهی از معلمان زبان فرانسوی و بریتانیایی به رهبری پل پاسی منتشر شد، برای کاری طراحی شده بود که هیچ رسم‌الخط ملی‌ای از پس آن برنمی‌آمد: ارائه یک نماد واحد و بدون ابهام برای هر صدای متمایزی که از حنجره و دهان انسان خارج می‌شود. همان‌طور که پلتفرم Voices.com اشاره می‌کند: «الفبای آوانگاری بین‌المللی مشکل محدودیت در نمایش صداها را با استفاده از نویسه‌های غیرلاتین حل می‌کند» و به آن اجازه می‌دهد «نمایش‌های متمایزی برای صداهای هر زبان یا لهجه‌ای روی کره زمین» ارائه دهد. IPA با جدا کردن صدا از املا، یک استاندارد جهانی برای آوانویسی خلق کرد.[2][3]

امروزه، جدول کامل IPA دقیقاً شامل ۱۰۷ صامت و ۳۱ مصوت است که در کنار ۳۱ علامت دیاکریتیک (زیروزبر) برای تغییر آن‌ها قرار می‌گیرند. این جدول، یک نقشه جامع از گفتار انسان است که بار سنگین و تاریخی املا را دور می‌اندازد تا صرفاً روی مکانیک فیزیکیِ نحوه تولید یک صدا تمرکز کند. اینجا دیگر خبری از حروفی نیست که تلفظشان بسته به موقعیت تغییر کند، و هیچ حرف ناخوانی هم وجود ندارد. هر نماد دقیقاً معادل یک رویداد صوتی خاص است. این تناظر یک‌به‌یک به یک زبان‌شناس اجازه می‌دهد به آوانویسیِ زبانی که اصلاً بلد نیست نگاه کند و آن را با دقتی نزدیک به بی‌نقص به زبان بیاورد.[1][3]

مکانیسم پشت IPA کاملاً آناتومیک است. این جدول، صداها را بر اساس تاریخچه یا الفبایشان دسته‌بندی نمی‌کند، بلکه معیار آن این است که صداها دقیقاً در کجای دهان و گلو و چگونه تولید می‌شوند. برای صامت‌ها، جدول روی یک شبکه سفت‌وسخت از «جایگاه» و «شیوه» تولید عمل می‌کند. ستون‌ها نشان‌دهنده جایگاه هستند؛ یعنی جایی که جریان هوا توسط زبان، دندان‌ها یا لب‌ها مسدود می‌شود. این گستره از جلوی دهان (صداهای دولبی که با هر دو لب ساخته می‌شوند) تا دندان‌ها (دندانی) و تا اعماق گلو و چاکنای کشیده شده است.[1][4]

ردیف‌ها نشان‌دهنده شیوه تولید هستند؛ یعنی اینکه پس از مسدود شدن جریان هوا، چگونه با آن بازی می‌شود. یک صدای «انسدادی» شامل انسداد کامل و رهاسازی ناگهانی هواست، مثل صدای /p/ در کلمه «prawn» (میگو)، در حالی که یک صدای «سایشی» هوا را از یک مجرای باریک عبور می‌دهد، مثل /f/ در «fish» (ماهی). درون هر سلول از این شبکه، صداها بر اساس واک‌داری هم تقسیم می‌شوند: اینکه آیا تارهای صوتی در حین تولید صدا می‌لرزند (مثل /z/ واک‌دار) یا کاملاً بی‌حرکت می‌مانند (مثل /s/ بی‌واک). این ماتریس، حسابِ تک‌تک صامت‌هایی را که انسان‌ها به‌طور طبیعی تولید می‌کنند، نگه می‌دارد.[1][4]

در همین حال، مصوت‌ها روی یک جدول ذوزنقه‌ای جداگانه نقشه‌برداری می‌شوند که فضای باز درون دهان انسان را شبیه‌سازی می‌کند. از آنجا که مصوت‌ها برخلاف صامت‌ها نیازی به مسدود کردن جریان هوا ندارند، نمی‌توان آن‌ها را با معیارهای سخت‌گیرانه سایش یا انسداد دسته‌بندی کرد. در عوض، محور عمودیِ ذوزنقه مصوت‌ها نشان می‌دهد که زبان چقدر در دهان بالا یا پایین قرار می‌گیرد، در حالی که محور افقی نشان می‌دهد زبان چقدر به جلو یا عقب کشیده شده است. مثلاً صدای /i/ در کلمه «fleece» (پشم) نیازمند این است که زبان بالا و به سمت جلو هل داده شود، در حالی که صدای /ɑ/ در «father» (پدر) زبان را پایین و به سمت عقب می‌اندازد. بعد سوم برای مصوت‌ها، گرد بودن است؛ یعنی اینکه آیا لب‌ها غنچه شده‌اند یا آزادند. در جدول مصوت‌های IPA، مصوت‌های گسترده (غیرگرد) در سمت چپ یک موقعیت خاص می‌نشینند، در حالی که مصوت‌های گرد در سمت راست قرار می‌گیرند.[1]

این دقت آناتومیک به IPA اجازه می‌دهد صداهایی را ثبت کند که اصلاً در زبان‌های اروپایی وجود خارجی ندارند. این الفبا شامل نمادهای خاصی برای صامت‌های کلیک (نوچ) است که در برخی زبان‌های آفریقایی یافت می‌شوند، یا صداهای پرتابی قفقاز، و تغییرات لحنی که برای زبان ماندارین حیاتی‌اند. وقتی آن ۱۰۷ صامت و ۳۱ مصوت استاندارد کافی نباشند، زبان‌شناسان ۳۱ علامت دیاکریتیک را به میدان می‌آورند تا تغییرات ظریفی مثل خیشومی شدن، دمیدگی، یا کشیده شدن یک صدا به اندازه دو برابر معمول را نشان دهند. حتی یک مجموعه گسترده از نمادهای IPA وجود دارد که برای نشان دادن ویژگی‌های گفتاری غیرمعمول، مثل نوک‌زبانی حرف زدن یا صداهای تولید شده با شکاف کام طراحی شده‌اند تا خیال آسیب‌شناسان گفتار و زبان راحت باشد که ابزارهای لازم برای تشخیص بالینی را در دست دارند.[1][3][4]

با وجود تمام جاه‌طلبی‌های جهانی‌اش، IPA همچنان تعصب سنگینی به خطوط لاتین و یونانی دارد. خالقان قرن نوزدهمی آن صراحتاً قصد داشتند برای حفظ هماهنگی بین‌المللی، تا حد امکان از حروف غیرلاتین کمتری استفاده کنند و در صورت لزوم، حروف موجود را تغییر دهند یا از یونانی وام بگیرند. مثلاً نماد انسداد چاکنایی، یعنی /ʔ/، در ابتدا شکل یک علامت سؤال بدون نقطه را به خود گرفت. نمادهای دیگر صرفاً حروف لاتین وارونه یا چرخیده‌اند، مثل شوآ /ə/ یا 'a' چرخیده /ɐ/. این اتکا به فرم‌های آشنای حروف، پذیرش سیستم را برای پژوهشگران غربی آسان‌تر می‌کند، اما در عین حال بازتاب‌دهنده ریشه‌های اروپایی «انجمن آوانگاری بین‌المللی» است که در ابتدا برای کمک به دانش‌آموزان فرانسوی و بریتانیایی در یادگیری زبان یکدیگر تأسیس شده بود.[2][3][4]

این سیستم همچنین بین آوانویسی «پهن» و «باریک» تمایز قائل می‌شود که ویژگی بسیار مهمی برای پژوهشگران است. آوانویسی پهن که در میان دو خط مورب مثل /kæt/ قرار می‌گیرد، واج‌های کلی یک کلمه را بدون نگرانی درباره لهجه خاص گوینده ثبت می‌کند. اما آوانویسی باریک که در کروشه مثل [kʰæt] محصور می‌شود، از دیاکریتیک‌ها برای ثبت دقیق و فیزیکی تلفظ یک گوینده خاص استفاده می‌کند. این رویکرد باریک، لهجه‌های منطقه‌ای، تغییرات ظریف در نفس‌گیری و لحظه دقیق دمیدگی یک صامت را ثبت می‌کند و به زبان‌شناسان اجازه می‌دهد مستند کنند که یک زبان در دنیای واقعی چگونه به گوش می‌رسد، نه اینکه در فرهنگ لغت چگونه است. همان‌طور که Voices.com اشاره می‌کند: «یک ماهیگیر بومی ایالت مین احتمالاً آن کلمه را کاملاً متفاوت از یک بومی کانزاس تلفظ می‌کند» و آوانویسی باریک IPA تنها راه برای ثبت دقیق این تفاوت روی کاغذ است.[2][3]

اگرچه IPA هرگز به آن سیستم نوشتاری روزمره و جهانی که بنیان‌گذارانش در سر می‌پروراندند تبدیل نشد، اما همچنان سنگ بنای مطلق زبان‌شناسی مدرن است. از آسیب‌شناسان گفتار و زبان که مشکلات تلفظی را تشخیص می‌دهند تا بازیگرانی که روی لهجه‌های خارجی مسلط می‌شوند و مهندسان نرم‌افزاری که مدل‌های تشخیص صدا را آموزش می‌دهند، ۱۰۷ صامت و ۳۱ مصوت IPA تضمین می‌کنند که صدایی که در یک گوشه از جهان تولید می‌شود، می‌تواند در هر جای دیگری با دقت بازتولید شود. این سیستم گواهی بر پیچیدگی مجرای صوتی انسان است و ثابت می‌کند که صداهایی که ما تولید می‌کنیم بسیار پیچیده‌تر از آنند که تنها در ۲۶ حرف گنجانده شوند. الفبای آوانگاری بین‌المللی با نقشه‌برداری از واقعیت فیزیکی گفتار به جای قوانین دلبخواهی املا، تنها رمزگان واقعاً جهانی برای زبان بشر را ارائه می‌دهد.[2][3]