دانش سنتی عشایر، راهکار کلیدی مبارزه با بیابان‌زایی جهانی در نشست کاپ ۱۷

دشت‌های وسیع مغولستان در حال حاضر میزبان هفدهمین کنفرانس اعضا (COP17) کنوانسیون سازمان ملل برای مبارزه با بیابان‌زایی هستند. نمایندگان بین‌المللی، دانشمندان و سیاست‌گذاران در اولان‌باتور تحت شعار «احیای زمین. احیای امید» گرد هم آمده‌اند تا با بحرانی مقابله کنند که تقریباً چهل درصد از سطح زمین را تحت تأثیر قرار داده است. اما در میان اتاق‌های کنفرانس رسمی و چارچوب‌های فنی اقلیمی، یک راه‌حل کاملاً انسانی – و به طرز شگفت‌انگیزی باستانی – در مرکز توجه قرار گرفته است. جامعه بین‌المللی سرانجام در حال ارتقای دانش سنتی دامداران کوچ‌نشین است؛ جوامعی که قرن‌ها هنر زندگی با اکوسیستم‌های شکننده را به جای مبارزه سرسختانه با آنها، آموخته‌اند.[2]

این احترام تازه کشف‌شده کاملاً با تعیین سال ۲۰۲۶ توسط سازمان ملل به عنوان سال بین‌المللی مراتع و عشایر، که یک ابتکار جهانی و به شدت مورد حمایت خود مغولستان است، همخوانی دارد. برای دهه‌ها، دیدگاه غالب در میان حافظان محیط زیست جهانی و بوروکرات‌های دولتی این بود که دامداری کوچ‌نشینی یک مسئولیت زیست‌محیطی است – یک عمل عقب‌مانده که باید با مدرن‌سازی از بین برود. اکنون، این روایت در حال یک وارونگی تا حدی شرم‌آور، اما ضروری است. در حالی که خشکسالی شدت می‌یابد و مدل‌های کشاورزی سنتی در مناطق خشک به طرز چشمگیری شکست می‌خورند، استراتژی‌های بسیار تخصصی و مبتنی بر طبیعت جوامع عشایری به عنوان ابزارهای ضروری برای ایجاد تاب‌آوری اقلیمی شناخته می‌شوند.[2]

در هسته این سیستم دانش سنتی، عمل کوچ‌روی فصلی (ترانس‌هومنس) قرار دارد – حرکت عمدی و مداوم گله‌ها در سراسر قلمروهای وسیع در جستجوی آب و مرتع تازه. این عمل بسیار متفاوت از سرگردانی بی‌هدف است که مدیران استعماری اولیه اغلب آن را با آن اشتباه می‌گرفتند. برخلاف کشاورزی یکجانشینی که می‌تواند به سرعت خاک‌های شکننده محیط‌های خشک را فرسوده کند، کوچ‌روی فصلی یک رقص پویا و بسیار تنظیم‌شده با فصول است. عشایر نقشه‌های نسلی را دنبال می‌کنند که برای به حداکثر رساندن استفاده از منابع طراحی شده‌اند و تضمین می‌کنند که زمین‌های چرا شده قبل از بازگشت ناگزیر گله‌ها، زمان کافی برای بازیابی و احیا داشته باشند.[1]

مکانیک زیست‌محیطی این تحرک برای سلامت مراتع بسیار سودمند است. هنگامی که گله‌ها حرکت می‌کنند، سُم‌های آنها خاک سخت و فشرده را می‌شکند، خاک را هوادهی می‌کند و به آب باران کمیاب اجازه می‌دهد تا به عمق بیشتری نفوذ کند، به جای اینکه بی‌فایده از سطح جاری شود. حیوانات به طور طبیعی بذرها را در فواصل وسیع توزیع می‌کنند و تنوع گیاهی را ترویج می‌دهند، در حالی که کود آنها باروری حیاتی و رایگان را برای مناظر فقیر از مواد مغذی فراهم می‌کند. هنگامی که تحرک حفظ شود، دامداری به عنوان یک موتور احیاکننده عمل می‌کند و فعالانه اکوسیستم‌هایی را که برای بقای خود به آنها وابسته است، بازسازی می‌کند.[3]

اهمیت حفظ این سیستم‌ها واقعاً جهانی است و بسیار فراتر از دشت‌های مغولستان می‌رود. مراتع بیش از نیمی از سطح زمین را پوشش می‌دهند و محل زندگی برخی از حیاتی‌ترین نقاط تنوع زیستی سیاره هستند. نکته مهم این است که این علفزارها و بوته‌زارهای وسیع به عنوان مخازن عظیم کربن عمل می‌کنند و تقریباً یک سوم کربن خاک جهان را ذخیره می‌نمایند. بنابراین، حفاظت از سلامت این مناظر تنها یک مسئله امنیت غذایی محلی نیست، بلکه ستونی اساسی در مبارزه جهانی علیه تغییرات اقلیمی است. هنگامی که مراتع تخریب می‌شوند، کربن ذخیره‌شده آزاد می‌شود و چرخه گرمایش را که ما به شدت در تلاش برای شکستن آن هستیم، تسریع می‌کند.[2]

برای مهار این پتانسیل، آژانس‌های بین‌المللی در تلاشند تا تخصص فوق محلی را که دامداری پایدار را ممکن می‌سازد، مستند و حفظ کنند. یونسکو طی شش سال گذشته، از برنامه‌های تحقیقاتی گسترده با عشایر بومی در سراسر غرب آفریقا، شاخ آفریقا و شرق آفریقا حمایت کرده است. در حالی که علم اقلیم سنتی اغلب به مجموعه‌ای محدود و بی‌روح از معیارها – مانند دمای سطح دریا و سرعت باد – متکی است، این جوامع عشایری از هزاران شاخص زیست‌محیطی متمایز و محلی برای درک محیط اطراف خود و پیش‌بینی تغییرات اقلیمی با دقت شگفت‌انگیزی استفاده می‌کنند.[1]

از آنجا که این دانش به ندرت در مجلات علمی داوری‌شده مکتوب می‌شود، بقای آن کاملاً به زنجیره‌های ناگسستنی انتقال فرهنگی وابسته است. تخصص عشایری اغلب در سنت‌های شفاهی و اشیاء روزمره رمزگذاری شده و داده‌های پیچیده را در معرض دید پنهان می‌کند. به عنوان مثال، در میان مردم طوارق صحرای مرکزی، داده‌های پیچیده زیست‌محیطی و جغرافیایی در شعر بافته شده و به طور فیزیکی بر روی جواهرات نقره سنتی نقش می‌بندد. آویزها و صلیب‌ها به عنوان ابزارهای ناوبری واقعی عمل می‌کنند، مکان‌های بیابانی را مشخص کرده و آسمان شب را ترسیم می‌کنند و مصنوعات فرهنگی زیبا را به ابزارهای حیاتی بقا تبدیل می‌نمایند.[1]

با این حال، این شبکه پیچیده دانش بسیار آسیب‌پذیر است. اگر زنجیره انتقال حتی برای یک نسل قطع شود – که اغلب به دلیل ادغام اجباری یا جابجایی اقتصادی رخ می‌دهد – قرن‌ها داده‌های زیست‌محیطی دقیق و کاربردی می‌تواند به طور کامل از بین برود. یونسکو با درک این شکنندگی، اخیراً کوچ‌روی فصلی را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد. این اقدامی بود که نه برای حفاظت از این عمل به عنوان یک یادگار تاریخی جذاب برای تماشا، بلکه به عنوان یک سیستم زنده و پویا مدیریت زمین که نیازمند حفاظت فعال و حمایت نهادی است، طراحی شده است.[1]

با وجود این شناخت فزاینده بین‌المللی، جوامع عشایری با موانع ساختاری فزاینده‌ای روبرو هستند که شیوه زندگی آنها را تهدید می‌کند. در حالی که تغییرات اقلیمی مطمئناً بارش را نامنظم‌تر و خشکسالی‌ها را شدیدتر می‌کند، فوری‌ترین تهدیدات اغلب کاملاً ساخته دست بشر هستند. گسترش مرزهای ملی سخت‌گیرانه، خصوصی‌سازی زمین، توسعه تهاجمی استخراج معادن، و ساخت بی‌پایان حصارها، به طور سیستماتیک مراتع باز را تکه‌تکه می‌کنند. این موانع اداری و فیزیکی، کریدورهای سنتی کوچ را تجزیه کرده، گله‌ها را در مناطق محصور به دام می‌اندازند و به طور مصنوعی همان چرای بیش از حدی را ایجاد می‌کنند که منجر به بیابان‌زایی می‌شود.[3]

رسیدگی به این موانع بوروکراتیک یک هدف اصلی مذاکرات کاپ ۱۷ در اولان‌باتور است. حامیان در حال فشار برای سیاست‌هایی هستند که فراتر از تعارف صرف به دانش سنتی عمل کنند و خواستار چارچوب‌های قانونی مشخصی هستند که مالکیت زمین را تضمین کرده و حقوق تحرک را برای جوامع کوچ‌نشین تضمین کند. هدف این است که تخصص عشایری مستقیماً در برنامه‌های ملی سازگاری با اقلیم ادغام شود و اطمینان حاصل شود که افرادی که واقعاً زمین را بهتر می‌شناسند، نقش محوری در تصمیم‌گیری در مورد نحوه مدیریت و حفاظت از آن داشته باشند.[2]

در نهایت، ارتقای دانش عشایری در کاپ ۱۷ نشان‌دهنده یک تغییر عمیق و فروتنانه در نحوه رویکرد جامعه جهانی به احیای محیط زیست است. این یک اذعان دیرهنگام است که فناوری سیلیکون ولی و مداخلات از بالا به پایین به تنهایی نمی‌توانند بحران بیابان‌زایی را حل کنند. تاب‌آوری واقعی مستلزم کار با جوامع است، نه فقط برای آنها، و درک این نکته که مؤثرترین راه‌حل‌ها برای آینده سیاره ما اغلب ریشه در سنت‌های عمیق و پایدار گذشته آن دارند.[3]