نظم پنهان در «آرامگاه‌های آشفته» مصر باستان، تفسیر رفتار اجتماعی کهن را دگرگون می‌کند

برای بیش از یک قرن، زمانی که باستان‌شناسان آرامگاه‌های مصر باستان را باز می‌کردند و مومیایی‌هایی را می‌یافتند که مانند هیزم روی هم چیده شده بودند—بدون تابوت و در هر شکاف موجود فشرده شده بودند—بدترین‌ها را تصور می‌کردند. روایت غالب، زوال و هرج و مرج اجتماعی بود: فرهنگی که احترام خود را نسبت به مردگان از دست داده، یا نسل‌های بعدی که جسدها را بی‌هدف کنار می‌زدند تا جا باز کنند. این دیدگاهی به شدت بدبینانه نسبت به طبیعت انسان است که فرض می‌کند وقتی فضای فیزیکی تنگ می‌شود، احترام از بین می‌رود.[3]

اما یک کاوش جدید در گورستان تبای (Theban Necropolis) این روایت بدبینانه را کاملاً وارونه کرده است. محققانی که اتاق ۳ آرامگاه تبای ۲۰۹ (TT 209) را که درست در آن سوی نیل از شهر امروزی اقصر (Luxor) واقع شده، بررسی کردند، دریافتند آنچه که به نظر توده‌ای آشفته از اجساد می‌رسد، در واقع یک تمرین چند صد ساله و با دقت سازماندهی شده به نام «حافظه تدفینی» است. این آرامگاه به سمت بی‌نظمی پیش نمی‌رفت؛ بلکه نسل‌های متوالی به طور مکرر و محترمانه آن را فعال نگه می‌داشتند.[1][2]

این مطالعه که در نشریه «مرزهایی در باستان‌شناسی محیطی» توسط محققان دانشگاه لا لاگونا در اسپانیا منتشر شد، موقعیت ۱۶ مومیایی انسان و یک مومیایی سگ را با دقت نقشه‌برداری کرد. با تجزیه و تحلیل چینه‌شناسی (استراتیگرافی)—نحوه تماس، همپوشانی و اشغال فضای باقی‌مانده توسط اجساد—تیم متوجه شد که دفن‌های بعدی عمداً برای جای دادن دفن‌های قبلی تطبیق داده شده‌اند.[1][2][4]

شواهد این نظم پنهان تقریباً ۴۰۰ سال، از دودمان بیست و پنجم (حدود ۷۵۴ قبل از میلاد) تا پایان دوره بطلمیوسی در ۳۰ قبل از میلاد را در بر می‌گیرد. در روزهای اولیه آرامگاه، تدفین‌ها دقیقاً شبیه الگوی ایده‌آل دفن نخبگان مصری بودند. اجساد در تابوت‌های چوبی جداگانه قرار داده می‌شدند، با تورهای تدفینی و طلسم‌های محافظ تزئین می‌شدند و با کالاهای وارداتی گران‌قیمت مانند آمفوراهای فنیقی احاطه شده بودند. فضا فراوان بود و مردگان با احترام کامل دفن می‌شدند.[1][2]

با گذشت قرن‌ها و آغاز دوره‌های هخامنشی (پارسی) و بطلمیوسی، املاک مرغوب در گورستان کمیاب شد. متصدیان تدفین مجبور شدند خلاقیت به خرج دهند. آن‌ها شروع به قرار دادن مومیایی‌های جدید در شکاف‌های بین مومیایی‌های قدیمی کردند و در نهایت آن‌ها را به صورت عمودی روی هم چیدند. تقریباً دو سوم ساکنان اتاق در این چیدمان‌های روی هم قرار گرفتند. با این حال، نکته مهم این است که آن‌ها صرفاً اجساد جدید را به داخل پرتاب نکردند یا اجساد قدیمی را از بین نبردند.[2][3]

محققان اشاره کردند که اگرچه اجساد بعدی فاقد تابوت‌های چوبی گران‌قیمت بودند، اما همچنان با دقت مومیایی شده بودند. علاوه بر این، موقعیت فیزیکی آن‌ها برای جا شدن در فضا تغییر کرده بود—بسیاری از مومیایی‌های بعدی با بازوهای محکم روی سینه در «حالت اوزیری» (Osirian position) قرار داده شده بودند، وضعیتی که هم باعث صرفه‌جویی در فضا می‌شد و هم بسیار آیینی بود. آن‌ها همچنین در کنار کوزه‌های ایستاده دفن شده بودند، که نشان می‌دهد با وجود تکامل مناسک خاص، احترام اساسی به مردگان دست نخورده باقی مانده بود.[1][2]

شاید قابل توجه‌ترین جزئیات—و یادآوری طعنه‌آمیزی که برخی از انگیزه‌های انسانی هرگز تغییر نمی‌کنند—تدفین مربوط به دوره بطلمیوسی در گوشه جنوب شرقی اتاق باشد. در آنجا، باستان‌شناسان چهار مومیایی انسان را یافتند که روی هم چیده شده بودند و با بقایای مومیایی شده یک سگ تاج‌گذاری شده بودند. حضور سگ که مستقیماً روی یک زن و مرد قرار داده شده بود، نشان‌دهنده پیوندی عمیق و شخصی است که از مرگ فراتر رفته، یا شاید یک آیین جدید که در آن حیوان به عنوان یک «سایکومپ» (راهنمای روحی) به سوی زندگی پس از مرگ عمل می‌کرده است.[1][2]

البته، تفسیر مردگان خاموش با عدم قطعیت ذاتی همراه است. این آرامگاه قرن‌ها فرسایش محیطی را تحمل کرده است، که درک توالی دقیق برخی از تدفین‌ها را دشوار می‌کند. محققان هنوز دقیقاً نمی‌دانند این افراد چه کسانی بودند، آیا به یک خانواده گسترده تعلق داشتند یا چه فشارهای اجتماعی-اقتصادی خاصی باعث تغییر از تابوت‌های فردی گسترده به چیدمان متراکم و اشتراکی شد.[1][3][4]

در نهایت، یافته‌های TT 209 یک بازتفسیر فلسفی از رفتار اجتماعی باستان را تحمیل می‌کند. این یافته‌ها سوگیری مدرنی را به چالش می‌کشد که شلوغی فیزیکی را با فقدان منزلت برابر می‌داند. مومیایی‌های روی هم چیده شده تبای، به جای جامعه‌ای که سنت‌های خود را فراموش کرده باشد، فرهنگی را آشکار می‌کنند که مناسک مقدس خود را با محدودیت‌های عملی تطبیق داده است—و ثابت می‌کند که حتی در مواجهه با منابع محدود، انسان‌ها برای احترام به گذشته خود تلاش‌های فوق‌العاده‌ای خواهند کرد.[1][3]