رفتن به محتوای اصلی
تغییر کاربری داروبیماری پارکینسون· 7 دقیقه مطالعه· در سلامت

داروی قدیمی کبد در مسیر مهار پارکینسون؛ آغاز فاز جدید بزرگ‌ترین کارآزمایی بالینی جهان

اورسودوکسی‌کولیک اسید (UDCA)، دارویی که دهه‌هاست برای درمان بیماری‌های کبدی تجویز می‌شود، اکنون به‌عنوان سومین بازوی درمانی وارد بزرگ‌ترین کارآزمایی بالینی جهان با هدف کُند کردن روند بیماری پارکینسون شده است. این اقدام بر پایه پژوهش‌های اولیه‌ای انجام می‌گیرد که نشان دادند این دارو می‌تواند با احیای میتوکندری‌های تأمین‌کننده انرژی، سلول‌های عصبی سازنده دوپامین را از تخریب محافظت کند.

به قلم مریم زند

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

سریع‌ترین راه برای دستیابی به درمانی که بتواند پیشرفت پارکینسون را دگرگون کند، استفاده از دارویی است که از پیش دهه‌ها آزمون ایمنی روی انسان‌ها را با موفقیت پشت سر گذاشته باشد. دارویی که بیش از ۳۰ سال است برای درمان بیماری‌های کبدی تجویز می‌شود، دقیقاً واجد همین شرایط است و اکنون رسماً به بزرگ‌ترین کارآزمایی بالینی جهان با هدف توقف پیشرفت پارکینسون پیوسته است.[1][2][3]

پلتفرم تحقیقاتی «ادموند جی. سفرا برای شتاب‌بخشی به کارآزمایی‌های بالینی پارکینسون» (EJS ACT-PD) ساختاری چندمرحله‌ای دارد که چند داروی بازکاربری‌شده را به‌طور هم‌زمان در برابر یک گروه دارونما مقایسه می‌کند. این طراحی به پژوهشگران امکان می‌دهد بسیار سریع‌تر از کارآزمایی‌های کلاسیک تک‌دارویی، ترکیبات مؤثر را شناسایی کنند.[2][3]

اورسودوکسی‌کولیک اسید (UDCA) اکنون سومین بازوی درمانی فعال در کارآزمایی EJS ACT-PD است. این دارو به دو داروی دیگری می‌پیوندد که در زمان آغاز طرح در سال ۲۰۲۵ وارد مطالعه شدند: تلمیسارتان که داروی فشار خون است و ترازوسین که برای بزرگی پروستات به کار می‌رود.[2][3]

این کارآزمایی در حال حاضر در ۲۶ مرکز وابسته به سازمان خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS) فعال است و برنامه دارد تا به ۴۰ بیمارستان گسترش یابد. تاکنون بیش از ۱۸۹ شرکت‌کننده از هدف‌گذاری اولیه ۲۰۰۰ بیمار، به‌صورت تصادفی وارد مطالعه شده‌اند.[2][5]

پروفسور اولیور باندمن، پژوهشگر دانشگاه شفیلد، می‌گوید: «این دستاورد نمونه‌ای عالی از چگونگی پیشرفت کشفیات به‌دست‌آمده از بافت‌های خودِ بیماران است که از آزمون‌های اولیه به کارآزمایی‌های بزرگ‌مقیاس می‌رسد. هدف نهایی ما، ابداع درمان‌هایی است که بتوانند پیشرفت پارکینسون را کُند یا کاملاً متوقف کنند.»[1][5]

هدف‌گیری موتورخانه‌های انرژی در سلول

پیوستن داروی UDCA به این مطالعه حاصل پژوهش‌های آزمایشگاهی و پیش‌بالینی گسترده‌ای است که توسط محققان دانشگاه شفیلد و بیمارستان‌های آموزشی این شهر انجام گرفت. این تیم علمی کل یک بانک دارویی از ترکیبات موجود را بر روی نمونه‌های بافتی بیماران مبتلا به پارکینسون غربالگری کردند.[1][5]

بر اساس یافته‌ها، داروی UDCA با بهبود عملکرد میتوکندری‌ها (موتورخانه‌های انرژی در سلول)، از نورون‌های تولیدکننده دوپامین محافظت می‌کند.

این فرایند غربالگری نشان داد که UDCA گزینه‌ای بسیار نویدبخش برای محافظت از نورون‌های تولیدکننده دوپامین است. به نظر می‌رسد این دارو از طریق بازسازی عملکرد میتوکندری‌ها عمل می‌کند؛ اندامک‌های میکروسکوپی مسئول تولید انرژی در سلول که در مبتلایان به پارکینسون دچار اختلال می‌شوند.[1][5]

با افت عملکرد میتوکندری، سلول‌های عصبی در نواحی مهارکننده حرکات در مغز به مرور دچار نارسایی شده و در نهایت از بین می‌روند. پژوهشگران بر این باورند که UDCA با بازگرداندن توان این موتورخانه‌های سلولی می‌تواند مانع از این نقص بنیادی شده و مسیر قهقرایی این بیماری را تغییر دهد.[1][5]

از آنجا که UDCA در حال حاضر درمانی شناخته‌شده برای گروهی از بیماری‌های کبدی است، مشخصات ایمنی و عوارض جانبی احتمالی آن کاملاً در متون پزشکی ثبت شده است. این دانش پیشین باعث شد دانشمندان سال‌ها ارزیابی اولیه ایمنی را که برای یک ماده شیمیایی کاملاً جدید ضروری بود، پشت سر بگذارند.[2][3]

انتخاب این دارو پس از بررسی موشکافانه صدها گزینه بالقوه توسط تیمی از متخصصان علمی و نمایندگان بیماران انجام شد. این کمیته به‌ویژه روی ترکیباتی تمرکز کرد که بیشترین شواهد زیستی را برای تغییر روند بیولوژیکی بیماری نشان داده بودند.[2][5]

تکیه بر شواهد امیدوارکننده اولیه

تصمیم برای ورود UDCA به یک کارآزمایی در مقیاس بزرگ، مستقیماً متکی بر نتایج یک مطالعه اثبات مفهوم فاز ۲ موسوم به «مطالعه UP» است که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد. در آن کارآزمایی اولیه، ۳۰ بیمار مبتلا به پارکینسون حضور داشتند و هدف اصلی‌اش تأیید بی‌خطر بودن دوزهای بالای این داروی کبدی بود.[3][5]

تصویربرداری‌های مغزی در طول مطالعه UP نشان داد که داروی UDCA با موفقیت به ماده سیاه (substantia nigra) می‌رسد؛ یعنی همان بخشی از مغز که در بیماری پارکینسون آسیب اصلی را می‌بیند. همچنین اسکن‌ها نشان دادند دارو اثر هدف‌گذاری‌شده خود بر عملکرد میتوکندری را در این بافت‌ها برجای گذاشته است.[3]

گرچه کارآزمایی فاز ۲ طبق مقیاس‌های بالینی سنتی MDS-UPDRS بهبود معنادار آماری در نشانه‌های حرکتی نشان نداد، اما شواهد بالینی امیدوارکننده دیگری بر جای گذاشت. شرکت‌کنندگانی که UDCA مصرف می‌کردند، در ارزیابی‌های انجام‌شده با حسگرهای پوشیدنی دقیق حرکتی، بهبود قابل‌اندازه‌گیری در الگوی راه رفتن نشان دادند.[3]

کارآزمایی جدید EJS ACT-PD داروی UDCA را در دوزهای قابل‌توجهی بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ میلی‌گرم در روز بر اساس وزن بدن هر شرکت‌کننده ارزیابی خواهد کرد. به‌دلیل حجم بالای دارو، بیماران این بازو روزانه بین ۳ تا ۵ قرص را در سه وعده جداگانه دریافت می‌کنند.[2]

شرکت‌کنندگان در بازوی UDCA روزانه بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ میلی‌گرم دارو را در سه وعده مصرف خواهند کرد.

برای حفظ دقت مطالعه دوسوکور، پژوهشگران یک رژیم دارونمای کاملاً مشابه نیز برای گروه UDCA طراحی کرده‌اند. شرکت‌کنندگان مطلع نخواهند بود که داروی فعال کبد، یکی از دو داروی دیگر بازکاربری‌شده، یا قرص بی‌اثر را مصرف می‌کنند.[2]

ائتلاف نهادهای علمی و خیریه برای تأمین مالی

پلتفرم EJS ACT-PD حاصل یک همکاری کم‌نظیر در جامعه تحقیقات پزشکی است که در سطح ملی توسط کالج دانشگاهی لندن (UCL) و دانشگاه نیوکاسل رهبری می‌شود. حامی اصلی طرح، دانشگاه UCL است و ائتلافی گسترده از پشتیبان‌های دولتی و خیریه هزینه‌های آن را تأمین می‌کنند.[1][2]

بودجه اصلی این طرح از سوی برنامه ارزیابی اثربخشی و مکانیسم‌ها (حاصل همکاری شورای تحقیقات پزشکی و مؤسسه ملی تحقیقات سلامت و مراقبت بریتانیا) تأمین می‌شود. سازمان‌های حامی بیماران نظیر Parkinson's UK و بنیاد مایکل جی. فاکس نیز منابع مالی تکمیلی را فراهم کرده‌اند.[1][5]

این کارآزمایی با استقبال چشمگیری از سوی جامعه بیماران روبه‌رو شده که نشان‌دهنده نیاز مبرم به داروهای متوقف‌کننده بیماری است. به گفته مجریان طرح، بیش از ۲۱۲۰ داوطلب تاکنون آمادگی خود را برای ورود به مراحل بعدی مطالعه ثبت کرده‌اند.[2]

تمام درمان‌هایی که امروزه برای پارکینسون تجویز می‌شوند، صرفاً بر مهار نشانه‌هایی مثل لرزش، خشکی عضلات و کندی حرکت تمرکز دارند. این داروها کیفیت زندگی را ارتقا می‌دهند، اما هیچ مانعی در برابر مرگ تدریجی سلول‌های عصبی تولیدکننده دوپامین ایجاد نمی‌کنند.[3][5]

اگر UDCA یا هرکدام از دو داروی دیگر این پلتفرم مؤثر واقع شوند، نقطه عطفی تاریخی در نورولوژی رقم خواهد خورد؛ چرا که نخستین دارویی در دسترس قرار می‌گیرد که سیر بیولوژیکی پارکینسون را عمیقاً تغییر می‌دهد.[3][5]

امیدها به راهبرد تغییر کاربری داروها

راهبرد بازکاربری داروهای موجود در سال‌های اخیر در حیطه عصب‌شناسی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. با اتکا به داروهایی که پیش‌تر تاییدیه‌های نظارتی را گذرانده‌اند، زمان و هزینه‌های گزاف عرضه یک داروی جدید به بازار به شکل چشمگیری کاهش می‌یابد.[3]

این شیوه به‌ویژه برای بیماری‌های تخریبی پیش‌رونده و مزمن مانند پارکینسون حیاتی است؛ بیماری‌هایی که تولید داروی جدید برای آن‌ها گاهی چند دهه طول می‌کشد و میلیاردها دلار هزینه دارد. ساختار چندبازویی این کارآزمایی، این بازدهی را با آزمودن چند داروی هم‌زمان دوچندان می‌کند.[2][3]

ساختار چندبازویی طرح EJS ACT-PD امکان ارزیابی هم‌زمان چند داروی بازکاربری‌شده را در برابر یک گروه مشترک دارونما فراهم می‌سازد.

محققان تأکید می‌کنند که اضافه شدن UDCA به‌عنوان سومین گزینه، به این معنا نیست که اثربخشی بیشتری نسبت به تلمیسارتان یا ترازوسین دارد؛ هر سه دارو با معیارهای علمی کاملاً یکسان و سفت‌وسختی برای پیوستن به پلتفرم پذیرفته شده‌اند.[2]

طراحی انعطاف‌پذیر کارآزمایی به تیم تحقیق امکان می‌دهد عملکرد هر دارو را در مقاطع از‌پیش‌تعیین‌شده پایش کند. اگر بازویی امیدبخش ظاهر نشود، می‌توان آن را حذف کرد و داروی جدیدی را جایگزین ساخت، بی‌آنکه نیازی به متوقف کردن کل پژوهش باشد.[2]

سازمان پارکینسون بریتانیا که هزینه غربالگری آزمایشگاهی اولیه UDCA را برعهده داشته، اعلام کرد: «تغییر کاربری داروها به ما کمک می‌کند تا سرعت دستیابی به درمان‌های متوقف‌کننده پارکینسون را به‌شدت بالا ببریم.»[3]

مراحل ورود بیماران و پایش ایمنی

بیمارانی که به‌تازگی برای کارآزمایی نام‌نویسی می‌کنند، ابتدا تحت غربالگری‌های پزشکی قرار می‌گیرند تا صلاحیت آنان احراز شود. سپس بر اساس شرایط، به‌صورت تصادفی در یکی از گروه‌های دارویی فعال یا بازوی دارونمای متناظر قرار می‌گیرند.[2]

شایع‌ترین عوارض شناخته‌شده داروی UDCA شامل حالت تهوع خفیف و اسهال است که معمولاً طی چند روز اول فروکش می‌کند. با توجه به سابقه ده‌ها سال مصرف ایمن این دارو در بیماران کبدی، پزشکان شناخت کاملی از مدیریت این عوارض جزئی دارند.[2]

شایع‌ترین عوارض شناخته‌شده داروی UDCA شامل حالت تهوع خفیف و اسهال است که معمولاً طی چند روز اول فروکش می‌کند.

در طول دوره مطالعه، روند تغییرات حرکتی و بالینی بیماران علاوه بر معاینات رایج، از طریق ابزارهای دقیق پایش مداوم پیگیری می‌شود. این داده‌های همه‌جانبه، پاسخی قطعی درباره اثربخشی UDCA در بافت مغز ارائه خواهد داد.[2][3]

با گسترش این پژوهش در سراسر بیمارستان‌های همکار، پژوهشگران چشم‌انتظار نتیجه نهایی هستند. دستیابی به درمانی که بتواند بیماری را متوقف کند، پارکینسون را از اختلالی ناتوان‌کننده و پیش‌رونده، به وضعیتی پایدار و قابل‌مدیریت بدل خواهد ساخت.[1][5]

نکات کلیدی

  • اورسودوکسی‌کولیک اسید (UDCA) با سابقه چندین دهه مصرف در درمان نارسایی‌های کبدی، به بزرگ‌ترین کارآزمایی بالینی پارکینسون در جهان پیوست.
  • کارآزمایی EJS ACT-PD با ساختار چندبازویی خود چند داروی بازکاربری‌شده را هم‌زمان ارزیابی می‌کند تا دستیابی به درمان تغییردهنده بیماری تسریع شود.
  • انتخاب UDCA بر اساس آزمایش‌هایی انجام شد که نشان دادند این دارو با احیای میتوکندری‌ها می‌تواند سلول‌های عصبی سازنده دوپامین را محافظت کند.
  • کارآزمایی فاز ۲ در سال ۲۰۲۳ ایمنی این دارو را در بیماران مبتلا به پارکینسون نشان داد و شواهدی از بهبود در نحوه راه رفتن بیماران به ثبت رساند.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا بهبود مشاهده‌شده در عملکرد میتوکندری در کارآزمایی‌های اولیه، به کند شدن چشمگیر و درازمدت پارکینسون در زندگی واقعی بیماران منجر خواهد شد یا خیر.
  • اثربخشی نهایی UDCA در مقایسه با دو داروی دیگر همین کارآزمایی (تلمیسارتان و ترازوسین) چگونه خواهد بود.
  • جدول زمانی دقیق برای انتشار نتایج قطعی اثربخشی بازوی درمانی UDCA در پلتفرم EJS ACT-PD هنوز مشخص نیست.
محققان بالینی 40%نهادهای حامی بیماران 35%کارشناسان سیاست‌گذاری سلامت 25%
محققان بالینی
بر پایه مکانیسم‌های زیستی و مزیت شتاب‌بخشی ناشی از بازکاربری داروهای شناخته‌شده تمرکز دارند تا فرایند دستیابی به درمان کوتاه‌تر شود.
نهادهای حامی بیماران
بر ضرورت مبرم دسترسی به داروهایی که روند خود بیماری را متوقف می‌کنند (به‌جای تسکین مقطعی علائم) و امید حاصل از آزمایش‌های بزرگ‌مقیاس تأکید دارند.
کارشناسان سیاست‌گذاری سلامت
طراحی نوآورانه چندبازویی کارآزمایی و اثرات مثبت این روش در بهینه‌سازی منابع مالی پژوهش‌های بیماری‌های عصبی را برجسته می‌دانند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • دیدگاه بیمارانی که اکنون داروی UDCA را برای بیماری‌های کبدی مصرف می‌کنند
  • دیدگاه شرکت‌های داروسازی تولیدکننده ژنریک داروی UDCA

منابع

پوشش منابع

5 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

محققان بالینی 40%نهادهای حامی بیماران 35%کارشناسان سیاست‌گذاری سلامت 25%
  1. [1]University of Sheffieldمحققان بالینی

    Drug discovery by Sheffield scientists joins world's largest trial of Parkinson's treatments

    مطالعه در University of Sheffield →
  2. [2]UCL Innovative Clinical Trials Unitمحققان بالینی

    Parkinson's trial EJS ACT-PD adds a new treatment arm

    مطالعه در UCL Innovative Clinical Trials Unit →
  3. [3]Parkinson's UKنهادهای حامی بیماران

    Updates from the UK's largest trial of treatments to slow Parkinson's

    مطالعه در Parkinson's UK →
  4. [4]London Daily Newsکارشناسان سیاست‌گذاری سلامت

    Sheffield research brings liver drug into Parkinson's trial

    مطالعه در London Daily News →
  5. [5]Medical Xpressکارشناسان سیاست‌گذاری سلامت

    Drug discovery by scientists joins world's largest trial of Parkinson's treatments

    مطالعه در Medical Xpress →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.