دیپلماسی یا انزوا؛ چرا همسایگان ایران از یک تهران قدرتمند استقبال نمی‌کنند؟

چشم‌انداز دیپلماتیک پیرامون جمهوری اسلامی به سمتی در حال حرکت است که خطر شکل‌گیری یک اجماع بین‌المللی جدید علیه تهران را افزایش داده است؛ وضعیتی که نشان می‌دهد تلاش‌های اخیر برای تنش‌زدایی با همسایگان هنوز به نتایج ملموس و پایداری نرسیده است و ایران را بر سر یک دوراهی استراتژیک قرار داده است.

زهیر اصفهانی، تحلیلگر مسائل منطقه، با صراحت استدلال می‌کند که روند فعلی در خاورمیانه به هیچ‌وجه برای ایران مطلوب نیست. به گفته او، برخلاف تعارفات رایج در لایه‌های دیپلماتیک، بسیاری از کشورهای منطقه در عمل خواهان یک ایران قدرتمند و منسجم نیستند و مسیر برای ایجاد یک اجماع جهانی علیه تهران در حال ریل‌گذاری است.[1]

این ارزیابی بدبینانه حتی در میان مقامات ارشد نظامی ایران نیز خریدار پیدا کرده است. سردار یحیی رحیم‌صفوی، دستیار و مشاور عالی فرمانده کل قوا، اذعان کرده است که با وجود اینکه ایران سال‌هاست دست دوستی به سمت همسایگان دراز کرده، اما مواضع کشورهای منطقه در قبال تهران تغییر چندانی نکرده است.[2]

در همین حال، عبدالرضا فرجی‌راد، کارشناس مسائل بین‌الملل، معتقد است که کشورهایی نظیر عربستان سعودی و امارات متحده عربی در حال یارگیری فعال در سطح منطقه و اروپا هستند. این رویکرد در تقابل با تلاش‌های دیپلماتیک کشورهایی مانند چین، پاکستان و ترکیه قرار دارد که بر بازگشت به تفاهم‌نامه‌های پیشین تأکید می‌ورزند.[3]

کارشناسان منطقه‌ای نیز چشم‌انداز پاییز پیش‌رو را ترکیبی پیچیده از فشارهای اقتصادی، تهدیدهای نظامی و تحرکات دیپلماتیک توصیف کرده‌اند. این ترکیب نشان می‌دهد که دیپلماسی ایران در منطقه با موانع ساختاری عمیقی روبه‌رو است که تنها با تغییر لحن برطرف نخواهد شد.[4]

در نهایت، چالش بزرگ ایران این است که چگونه می‌تواند بر بی‌میلی تاریخی همسایگانش برای پذیرش قدرت منطقه‌ای تهران غلبه کند. بدون یک تغییر بنیادین در استراتژی‌های اعتمادساز، خطر انزوای بیشتر و تشدید فشارهای اقتصادی همچنان بر سر اقتصاد و سیاست خارجی ایران سایه خواهد انداخت.

آنچه اکنون در منطقه مشاهده می‌شود، نشان‌دهنده یک شکاف عمیق میان اظهارات رسمی دیپلماتیک و واقعیت‌های میدانی است. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، در حالی که میزبان هیئت‌های ایرانی هستند، همزمان در حال تقویت اتحادهای امنیتی خود با قدرت‌های فرامنطقه‌ای برای مهار نفوذ تهران می‌باشند.

این دوگانگی رفتاری، تصمیم‌گیران در تهران را با این واقعیت روبه‌رو کرده است که دیپلماسی لبخند به تنهایی نمی‌تواند معمای امنیتی خاورمیانه را حل کند و نیازمند امتیازدهی‌های متقابل و تضمین‌های عملی در حوزه‌های مورد مناقشه است.