هشدار صریح وزیر ارتباطات: مسدودسازی اینترنت به معنای پایان رویای هوش مصنوعی در ایران است

آینده دیجیتال ایران اکنون در یک دوراهی سرنوشت‌ساز قرار گرفته است که نتیجه آن تنها به سرعت اینترنت محدود نمی‌شود، بلکه بقای کل اکوسیستم فناوری کشور را رقم می‌زند. سیاست‌های مسدودسازی و فیلترینگ به گلوگاهی بحرانی رسیده‌اند که مستقیماً بلندپروازانه‌ترین اهداف تکنولوژیک ملی را تهدید می‌کنند.[1][5]

در روز ۲۸ مهر ۱۴۰۵، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در نشست مشترک با مجامع نمایندگان مجلس شورای اسلامی، هشدار صریحی درباره این تناقض ساختاری ارائه داد. او با تاکید بر ضرورت تغییر نگاه به مدیریت فضای مجازی، اعلام کرد که تداوم رویکردهای فعلی آسیب‌های جبران‌ناپذیری به همراه خواهد داشت.[1][3]

ستار هاشمی در این نشست با صراحت بیان کرد: «اگر به سمت مسدودسازی حرکت کنیم، باید هوش مصنوعی را فراموش کنیم.» این موضع‌گیری شفاف از سوی بالاترین مقام اجرایی حوزه ارتباطات، نشان‌دهنده عمق بحرانی است که زیرساخت‌های توسعه فناوری در کشور با آن دست به گریبان هستند.[1][6]

وزیر ارتباطات همچنین با انتقاد شدید از رواج گسترده ابزارهای دور زدن محدودیت‌ها، خاطرنشان کرد که بازار فروش فیلترشکن‌ها شبکه ارتباطی کشور را به شدت آلوده کرده است. او استدلال کرد که بخش عمده‌ای از مشکلات و آسیب‌پذیری‌های سایبری فعلی، ناشی از استفاده اجباری کاربران داخلی از همین ابزارهای ناامن است.[1][5]

چشم‌انداز فناوری در افق ۱۴۱۴

این هشدار بی‌سابقه درست یک روز پس از رونمایی از گزارش راهبردی «ایران ۲۰۳۵» در مجموعه ایران‌مال تهران مطرح شد. این مطالعه جامع که با هم‌اندیشی و مشارکت ۱۴۰ صاحب‌نظر برجسته تدوین شده است، اولویت‌های توسعه کشور را در افق ده‌ساله آینده ترسیم می‌کند.[4]

در این سند راهبردی، توسعه هوش مصنوعی با فاصله‌ای معنادار در صدر اولویت‌های فناوری ملی قرار گرفته و حتی از حوزه‌های حیاتی مانند مدیریت آب و انرژی نیز پیشی گرفته است. این گزارش دامنه گسترده‌ای از کاربردها شامل یادگیری ماشین، تحلیل کلان‌داده‌ها و خودکارسازی تصمیم‌ها را برای آینده اقتصاد ایران ضروری می‌داند.[4]

سند «ایران ۲۰۳۵» کاربردهای ملموسی را برای هوش مصنوعی در بخش‌های سلامت، امور مالی، لجستیک و کشاورزی پیش‌بینی کرده است. از تشخیص زودهنگام بیماری‌ها و کشف تقلب‌های بانکی گرفته تا بهینه‌سازی مسیرهای حمل‌ونقل و هدفمندسازی یارانه‌ها، همگی نیازمند یک زیرساخت ارتباطی پایدار و متصل به شبکه‌های جهانی هستند.[4]

با این حال، کارشناسان حاضر در نشست رونمایی تاکید کردند که تحقق این اهداف بلندپروازانه در انزوا ممکن نیست. توسعه مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی نیازمند پردازش حجم عظیمی از داده‌ها و دسترسی مداوم به رابط‌های برنامه‌نویسی بین‌المللی است که در سایه فیلترینگ به شدت مختل شده‌اند.[5][6]

تقابل حفظ هویت و محدودیت زیرساخت

همزمان با این تحولات، نهادهای فرهنگی نیز در تلاشند تا جایگاه ایران را در عصر جدید فناوری تثبیت کنند. در همان روز ۲۸ مهر، چهار دستگاه کلیدی شامل سازمان برنامه و بودجه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت علمی ریاست‌جمهوری، تفاهم‌نامه مهمی را امضا کردند.[2]

هدف از این توافق چهارجانبه، طراحی و استقرار زیست‌بوم ملی زبان فارسی در عصر هوش مصنوعی اعلام شده است. سید حمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه، در این مراسم تاکید کرد که برای حفظ و ارتقای جایگاه زبان فارسی در برابر تحولات شتابان فناوری، باید از ظرفیت‌های هوش مصنوعی بهره‌برداری حداکثری صورت گیرد.[2]

این طرح ملی قصد دارد با ایجاد پایگاه‌های داده استاندارد و توسعه مدل‌های زبانی بومی، از به حاشیه رانده شدن زبان و فرهنگ ایرانی در پلتفرم‌های جهانی جلوگیری کند. با این وجود، توسعه‌دهندگان نرم‌افزار معتقدند که آموزش چنین مدل‌های پیچیده‌ای بدون دسترسی آزاد به زیرساخت‌های ابری بین‌المللی، عملاً با موانع فنی لاینحلی روبه‌رو خواهد شد.[2][5]

علاوه بر چالش‌های نرم‌افزاری، محدودیت‌های سخت‌افزاری و هزینه‌های فزاینده نیز روند توسعه زیرساخت‌های پایه را به شدت کند کرده است. وزیر ارتباطات در گزارش خود به نمایندگان مجلس تصریح کرد که قیمت اجرای پروژه‌های ارتباطی به دلیل نوسانات اقتصادی به شدت افزایش یافته است.[3][4]

به گفته ستار هاشمی، هزینه تامین و اجرای هر متر شبکه فیبر نوری در ماه‌های اخیر با رشدی تقریباً ده‌برابری مواجه شده است. این افزایش چشمگیر هزینه‌ها، در کنار تحریم‌های بین‌المللی برای تامین تجهیزات پردازشی پیشرفته، توسعه فیزیکی شبکه‌های مورد نیاز برای پردازش‌های سنگین هوش مصنوعی را با کندی مواجه کرده است.[3]

در همین راستا، گزارش‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از استارتاپ‌های نوپای ایرانی به دلیل همین موانع دوگانه یعنی فیلترینگ داخلی و تحریم‌های خارجی در حال از دست دادن مزیت رقابتی خود هستند. مهاجرت نخبگان فناوری و انتقال تیم‌های توسعه به کشورهای همسایه، از تبعات مستقیم این فشارهای زیرساختی به شمار می‌رود.[5][6]

پارادوکس سیاست‌گذاری دیجیتال

فضای کنونی، سیاست‌گذاران کلان کشور را در برابر یک پارادوکس آشکار و غیرقابل انکار قرار داده است. از یک سو، اسناد بالادستی و برنامه‌های ملی، ایران را به عنوان یک قدرت بلامنازع منطقه‌ای در حوزه هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۵ ترسیم می‌کنند و سرمایه‌گذاری‌های دولتی به این سمت هدایت می‌شود.[4]

از سوی دیگر، واقعیت روزمره زیرساخت‌های ارتباطی، پژوهشگران، دانشجویان و کارآفرینان را درگیر ابتدایی‌ترین نیازهای اتصالی کرده است. زمانی که دسترسی به مخازن کدهای متن‌باز و مقالات علمی نیازمند استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ باشد، سرعت نوآوری به شدت افت می‌کند.[1][5]

نتیجه این تقابل تاریخی، مسیر آینده اقتصاد دیجیتال و جایگاه علمی ایران را در جهان مشخص خواهد کرد. اینکه آیا نهادهای قانون‌گذار به هشدار صریح وزیر ارتباطات برای بازنگری در سیاست‌های مسدودسازی توجه عملی خواهند کرد، یا با تداوم محدودیت‌ها، رویای توسعه هوش مصنوعی بومی را به حاشیه خواهند راند، پرسش تعیین‌کننده دهه پیش رو است.[1][3]