ادامه میانجی‌گری قطر میان ایران و آمریکا؛ اعلام آمادگی تهران برای بازگشایی مشروط تنگه هرمز

تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به بحران در خلیج فارس همچنان در جریان است و دولت قطر تایید کرده که تبادل پیشنهادها میان ایران و ایالات متحده متوقف نشده است. در همین حال، تهران با ارائه یک طرح هفت‌روزه، آمادگی خود را برای بازگشایی مشروط تنگه هرمز و بازگشت به میز مذاکره اعلام کرده است.[1][2]

ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، روز یکشنبه ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ در یک نشست خبری اعلام کرد که با وجود چالش‌های جدی و موانع متعدد، میانجی‌گری میان واشنگتن و تهران با قدرت ادامه دارد. به گفته وی، دو طرف در حال بررسی دیدگاه‌ها و راهکارهای پیشنهادی برای عبور از بن‌بست کنونی هستند.[1]

این تحرکات دیپلماتیک درست یک روز پس از آن صورت می‌گیرد که سپاه پاسداران و وزارت امور خارجه ایران در بیانیه‌هایی هماهنگ در ۱۷ اکتبر، تنگه هرمز را به طور رسمی مسدود اعلام کردند. این نخستین بار است که هر دو نهاد نظامی و دیپلماتیک ایران از ادبیات حقوقی یکسانی برای ممنوعیت عبور کشتی‌های بین‌المللی استفاده می‌کنند.[4]

پیش از این، وزارت امور خارجه ایران موضعی متفاوت اتخاذ کرده و وضعیت تنگه را تحت «نظارت ایران» توصیف می‌کرد، در حالی که سپاه پاسداران آن را مسدود می‌دانست. این ابهام دیپلماتیک به واشنگتن، ریاض و لندن اجازه می‌داد تا وضعیت را به عنوان یک اختلال در کشتیرانی و نه یک محاصره کامل حقوقی در نظر بگیرند.[4]

طرح هفت‌روزه تهران در بغداد

با وجود تشدید مواضع میدانی، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پنجاه و دومین نشست شورای وزیران خارجه سازمان همکاری اسلامی در بغداد لحنی سازنده‌تر اتخاذ کرد. او تاکید کرد که ایران تسلیم تهدید و ارعاب نخواهد شد، اما برای گفت‌وگو بر اساس احترام متقابل و دریافت تضمین‌های معتبر آمادگی کامل دارد.[2]

عراقچی در این نشست منطقه‌ای از یک طرح مشخص پرده برداشت و اعلام کرد که در صورت تامین خواسته‌های تهران، تنگه هرمز می‌تواند ظرف هفت روز بازگشایی شود. او به صراحت بیان کرد که این آبراه استراتژیک پیش از آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، به روی کشتیرانی بین‌المللی کاملاً باز بوده است.[2]

وزیر امور خارجه ایران در ادامه سخنان خود در پایتخت عراق هشدار داد که هیچ کشوری نمی‌تواند امنیت پایدار خود را به قیمت به خطر انداختن امنیت دیگران بنا کند. او تاکید کرد که مشکلات خاورمیانه باید توسط کشورهای همین منطقه حل و فصل شود، پیش از آنکه به بهانه‌ای برای مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای تبدیل گردد.[2]

در عرصه میدانی، کنترل ایران بر تنگه هرمز به شدت افزایش یافته است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که در حال حاضر روزانه تنها حدود ۶ کشتی از این آبراه عبور می‌کنند. نیروهای ایرانی با مین‌گذاری بخش‌هایی از تنگه و الزام کشتی‌ها به هماهنگی قبلی از طریق ایمیل، نظارت خود را بر ترافیک دریایی اعمال می‌کنند.[4]

دریادار علی عظمایی، از فرماندهان نیروی دریایی سپاه پاسداران، در ۱۷ اکتبر با لحنی تند هشدار داد که شناورهای متخلفی که به حضور نظامی ایالات متحده اتکا کنند، در آتش این اعتماد خواهند سوخت. این اظهارات نشان‌دهنده سطح بالای تنش‌های نظامی در یکی از مهم‌ترین آبراه‌های انتقال انرژی جهان است.[4]

شکاف در سیاست داخلی ایران

در داخل ایران، طولانی شدن این بحران به تشدید شکاف میان جناح‌های سیاسی بر سر نحوه مدیریت سیاست خارجی منجر شده است. گروهی از چهره‌های میانه‌رو و مقام‌های پیشین به صراحت خواستار دستیابی به یک توافق جامع با واشنگتن برای کاهش فشارهای خردکننده اقتصادی هستند.[3]

حسن روحانی، رئیس‌جمهور سابق، غلامحسین کرباسچی، شهردار پیشین تهران، و حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی، از جمله برجسته‌ترین چهره‌هایی هستند که بر ضرورت تنش‌زدایی تاکید دارند. آن‌ها استدلال می‌کنند که شکستن این بن‌بست دیپلماتیک برای از سرگیری روند توسعه کشور و بهبود معیشت شهروندان امری حیاتی است.[3]

در نقطه مقابل، فرماندهان نظامی و چهره‌های محافظه‌کار معتقدند که مقاومت سرسختانه در برابر واشنگتن و اسرائیل برای حفظ امنیت ملی ایران ضروری است. آن‌ها هشدار می‌دهند که هرگونه امتیازدهی در شرایط فشار، تنها به تضعیف موقعیت استراتژیک کشور و گستاخ‌تر شدن رقبا منجر خواهد شد.[3]

این تقابل دیدگاه‌ها، هسته مرکزی سیاست خارجی ایران را با یک عدم قطعیت بزرگ مواجه کرده است: آیا تهران باید از دیپلماسی برای خروج از این رویارویی استفاده کند، یا با افزایش هزینه‌ها برای رقبا، تلاش کند تا شرایط بهتری را در میز مذاکره به دست آورد.[3]

هماهنگی کشورهای حاشیه خلیج فارس

در سطح منطقه‌ای، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با دقت و نگرانی تحولات را زیر نظر دارند. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، تاکید کرده است که این کشورها راهکارهای دیپلماتیک را ترجیح می‌دهند، اما در عین حال توانایی دفاع از خود را حفظ کرده‌اند.[1]

الانصاری تصریح کرد که پایتخت‌های عربی هدف قرار گرفتن بدون پاسخ بازدارنده را نخواهند پذیرفت. با این وجود، هماهنگی‌های گسترده‌ای میان این کشورها در جریان است تا به یک موضع مشترک و واحد در قبال هرگونه راه‌حل پیشنهادی در مذاکرات جاری میان ایران و آمریکا دست یابند.[1]

پیش از این، تلاش‌های دیپلماتیک متعددی برای مدیریت این بحران صورت گرفته بود. از جمله، نشستی در شهر صلاله عمان با هدف بازگشایی موقت تنگه هرمز تا زمان دستیابی به یک توافق دائمی برگزار شد، اما این ابتکار عمل در نهایت نتوانست به نتیجه مطلوبی برسد و شکست خورد.[1]

ریشه‌های بحران و چشم‌انداز آینده

بحران کنونی ریشه در تحولات ماه‌های گذشته دارد. پس از حملات ۲۸ فوریه و پاسخ‌های موشکی و پهپادی متقابل، سرانجام در ۸ آوریل یک آتش‌بس شکننده میان طرفین برقرار شد. متعاقب آن، در ۱۸ ژوئن، ایران و ایالات متحده یک تفاهم‌نامه موقت برای پایان دادن به درگیری‌ها امضا کردند.[2]

بر اساس این تفاهم‌نامه، قرار بود دو کشور ظرف ۶۰ روز مذاکرات فشرده‌ای را برای رسیدن به یک توافق نهایی بر سر برنامه هسته‌ای و رفع تحریم‌ها انجام دهند. با این حال، این مهلت در ۱۷ اوت به پایان رسید، بدون آنکه پیشرفت ملموسی حاصل شود و تنش‌ها بار دیگر روند صعودی به خود گرفت.[2]

از منظر حقوق بین‌الملل، همسویی اخیر نهادهای ایرانی در استفاده از واژه «انسداد» پیامدهای پیچیده‌ای دارد. کشورهای غربی اکنون باید تصمیم بگیرند که آیا این اقدام را تحت قوانین درگیری‌های مسلحانه و کنوانسیون حقوق دریاها بررسی کنند، یا همچنان به دنبال راهکارهای سیاسی باشند.[4]

با وجود تمام این تنش‌های میدانی و حقوقی، تداوم میانجی‌گری قطر و پیشنهاد هفت‌روزه وزیر خارجه ایران نشان می‌دهد که هیچ‌یک از طرفین خواهان بسته شدن کامل درهای دیپلماسی نیستند. این روزنه‌های امید می‌تواند نقطه شروعی برای دور جدیدی از مذاکرات سازنده باشد.[1][2]

در نهایت، موفقیت این تلاش‌های دیپلماتیک به توانایی میانجی‌گران برای ایجاد توازن میان نیاز حیاتی ایران به تضمین‌های امنیتی و اقتصادی، و خواسته ایالات متحده و متحدان منطقه‌ای‌اش برای تضمین آزادی کشتیرانی در خلیج فارس بستگی دارد.[1][3]