حملات پهپادی اوکراین سه دیتاسنتر یاندکس را از کار انداخت؛ ضربه سنگین به زیرساخت ابری روسیه

در روز ۸ اکتبر، آتش‌سوزی مهیبی در یکی از سالن‌های سرور کلیدی در شهر ساسوفو واقع در استان ریازان روسیه رخ داد و مهندسان را ناچار کرد برق رک‌ها را بلافاصله قطع کنند. این آتش‌سوزی در پی حمله پهپادی هدفمند اوکراین به این تاسیسات متعلق به غول فناوری روسیه، یعنی یاندکس (Yandex)، آغاز شد.

این حمله اولیه، سرآغاز یک کارزار چندروزه و پیوسته علیه زیرساخت‌های فیزیکی اینترنت داخلی روسیه بود. تا روز ۱۱ اکتبر، سومین دیتاسنتر بزرگ یاندکس نیز هدف پهپادها قرار گرفت و ناچار به خاموشی کامل اضطراری شد.[8]

این حملات هماهنگ نخستین یورش نظامی سنگین به یک هاب داده در روسیه از آغاز درگیری‌ها به شمار می‌رود و خبر از فاز تازه‌ای در نبردهای زیرساختی می‌دهد. یاندکس که اغلب «گوگل روسیه» نامیده می‌شود، گسترده‌ترین شبکه رایانش ابری و زیرساخت موتور جستجوی این کشور را مدیریت می‌کند.[1][3]

این شرکت در بیانیه‌ای کوتاه آسیب‌های فیزیکی را تأیید کرد و توضیح داد که حملات چند ماژول عملیاتی حیاتی را در تأسیسات مجزایی در کالوگا از کار انداخته است. یاندکس برای جلوگیری از آسیب حرارتی فاجعه‌بار به قطعات سخت‌افزاری، ناچار شد فعالیت در سایت‌های آسیب‌دیده را کاملاً متوقف کند.[4][5]

اگرچه معماری‌های مدرن ابری طوری طراحی شده‌اند که هنگام خرابی بخشی از سخت‌افزار، ترافیک را به بخش‌های دیگر منتقل کنند، از دست رفتن همزمان سه دیتاسنتر منطقه‌ای، قابلیت پایداری و افزونگی (Redundancy) این شبکه را در سخت‌ترین آزمون ممکن قرار داد؛ امری که به اختلال مشهود در خدمات دیجیتال کاربران و مشتریان سازمانی در سراسر روسیه انجامید.[6]

با این حال، مهم‌ترین خسارت فنی این حملات احتمالاً سخت‌افزارهای بسیار تخصصی مستقر در این مراکز است. بنا بر گزارش‌ها، دیتاسنترهای هدف‌قرارگرفته میزبان دو دستگاه از قدرتمندترین ابررایانه‌های روسیه بودند که نقشی حیاتی در پژوهش‌های محاسباتی پیشرفته و پروژه‌های دولتی دارند.[2]

این کلاسترها سرورهای معمولی وب نیستند که فقط به جستجوهای روزمره یا پخش ویدیو پاسخ دهند؛ بلکه آرایه‌هایی متراکم و پرمصرف از پردازنده‌های گرافیکی (GPU) هستند که مهندسان از آنها برای آموزش مدل‌های زبانی بزرگ و سیستم‌های پرمصرف هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.[2]

جایگزینی این تجهیزات آسیب‌دیده یک چالش لجستیکی بسیار پیچیده برای مسکو است. کنترل‌های صادراتی سخت‌گیرانه بین‌المللی مانع دسترسی رسمی شرکت‌های فناوری روس به شتاب‌دهنده‌های پیشرفته انویدیا شده و آنها را وابسته به مسیرهای غیررسمی، کند و پرهزینه بازار خاکستری کرده است.

آسیب‌پذیری فیزیکی مناطق ابری

مفهوم رایانش ابری شاید نوعی فضای انتزاعی و غیرمادی را به ذهن بیاورد، اما واقعیت فیزیکی آن به مدارهای شکننده خنک‌کننده، پست‌های توزیع برق غول‌پیکر و کابل‌های فیبر نوری وابسته است. پهپادها نیز دقیقاً همین وابستگی‌های بیرونی را هدف گرفته‌اند، نه دیوارهای بتنی و حفاظت‌شده سالن‌های سرور را.

از کار انداختن یک دیتاسنتر عظیم لزوماً نیازی به نابودی تک‌تک رایانه‌های داخل آن ندارد. تنها کافی است برج‌های خنک‌کننده خارجی یا شبکه برق ورودی قطع شوند؛ در این صورت، سیستم به شکل خودکار خاموش می‌شود تا تراشه‌های سیلیکونی زیر بار گرمای تولیدی خودشان نسوزند.

مهندسان یاندکس در کالوگا اعلام کردند که اگرچه چند ماژول پشتیبانی خارجی در انفجارها از بین رفته، داده‌های اصلی در تجهیزات ذخیره‌سازی سالم مانده‌اند. با این حال، سروری که نه برق داشته باشد و نه خنک‌کننده، عملاً تفاوتی با یک قطعه فلز بی‌استفاده در شبکه ندارد.[5]

این اقدام نشان‌دهنده یک تغییر حساب‌شده در راهبرد اهداف اوکراین است؛ راهبردی که از پالایشگاه‌های نفت و انبارهای مهمات فراتر رفته و اکنون به سراغ زیرساخت‌های دیجیتالی رفته که ستون فقرات اقتصاد و لجستیک نظامی روسیه هستند.[7]

در هیچ‌یک از گزارش‌ها زمان مشخصی از سوی مدیران یاندکس برای جایگزینی سخت‌افزارها یا تعمیر تاسیسات اعلام نشده است. این شرکت همواره اطلاعات مربوط به چینش زیرساختی و تعداد دقیق سخت‌افزارهای خود در مناطق مختلف را محرمانه نگه می‌دارد.

گلوگاه‌ها در رقابت هوش مصنوعی

یاندکس پیش از این حملات، به شکل چشمگیری در حال توسعه توانمندی‌های هوش مصنوعی خود برای رقابت مستقیم با مدل‌های غربی مانند ChatGPT بود. ابررایانه‌های این شرکت موتور اصلی چنین توسعه‌ای بودند و حجم عظیمی از داده‌ها را برای یادگیری ماشین تحلیل می‌کردند.[2]

از دست رفتن دسترسی به این کلاسترهای پردازشی قدرتمند، حتی به صورت موقت، شتاب محاسباتی این پروژه‌ها را به شدت کند می‌کند. آموزش یک مدل پیشرفته هوش مصنوعی به هفته‌ها یا ماه‌ها پردازش بدون وقفه و هماهنگ میان هزاران تراشه فعال در بالاترین توان نیاز دارد.

اگر یک چرخه سنگین آموزش مدل به دلیل قطعی برق متوقف شود، پژوهشگران باید کار را از آخرین نقطه ذخیره‌شده (Checkpoint) از سر بگیرند که این یعنی اتلاف زمان محاسباتی بسیار گران‌قیمت؛ و اگر به خود قطعات سخت‌افزاری آسیب رسیده باشد، ظرفیت پردازشی کلاستر کاهش دائمی خواهد یافت.

نشریه مسکو تایمز اشاره کرد که این حملات به طور مشخص توان روسیه برای حفظ رقابت در عرصه جهانی هوش مصنوعی را تضعیف می‌کند. در این صنعت، توان پردازشی خام رابطه‌ای مستقیم با میزان توانمندی، ظرافت و عملکرد نهایی مدل نرم‌افزاری دارد.[7]

انتقال ترافیک و برآورد خسارت‌ها

بلافاصله پس از این حملات، توزیع‌کننده‌های بار شبکه (Load Balancers) در یاندکس ترافیک خدمات عمومی مثل جستجو و تاکسی اینترنتی را به سایر دیتاسنترهای فعال در مناطق دیگر منتقل کردند تا جلوی قطعی کامل خدمات مصرف‌کنندگان گرفته شود.[4]

با وجود این، انتقال ناگهانی چنین حجم بالایی از ترافیک به افزایش تأخیر (Latency) و افت پهنای باند برای مشتریان شرکتی و پولی خدمات ابری منجر می‌شود. شبکه‌ای که برای تعداد مشخصی منطقه دسترسی طراحی شده، نمی‌تواند سه هاب را به صورت همزمان از دست بدهد و دچار افت کیفیت نشود.[6]

اکنون این شرکت فناوری با کار دشوار و خطرناک ارزیابی خسارات فیزیکی در سایت‌های ساسوفو و کالوگا روبه‌روست؛ آن هم در حالی که سایه پرواز پهپادهای دیگر بر فراز این مناطق همچنان وجود دارد.[5]

بازسازی برج‌های خنک‌کننده و ماژول‌های برق مستلزم واردات تجهیزات صنعتی پیشرفته است. بخش زیادی از این ماشین‌آلات سنگین تحت تحریم‌های غرب قرار دارند و فرآیند واردات آنها با ماه‌ها تأخیر همراه است که بازگشت سریع زیرساخت به وضعیت عادی را ناممکن می‌کند.

برای صنعت فناوری جهان، آنچه در روسیه رخ داد تلنگری عینی بود که نشان داد چگونه مفهوم انتزاعی «ابر» در برابر حملات فیزیکی شکننده است. پیامدهای واقعی این واقعه زمانی مشخص می‌شود که معلوم شود دقیقاً چه تعداد از پردازنده‌های غیرقابل جایگزین از این خاموشی نجات پیدا کرده‌اند.[2][4]