جدال بر سر تاریخ باستان؛ چرا سخنان مارکو روبیو درباره هخامنشیان جنجال‌آفرین شد؟

در هفتم اکتبر ۲۰۲۶، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، در تپه تاریخی پِنیکس در نزدیکی آکروپولیس آتن ایستاد تا سخنرانی مهمی درباره آینده تمدن غرب ایراد کند. او در این سخنرانی، با اشاره به وقایع سال ۴۸۰ پیش از میلاد، تلاش کرد تا تقابل نظامی کنونی میان آمریکا و ایران را به یک نبرد تمدنی ۲۵۰۰ ساله پیوند دهد.[4][5]

روبیو در این سخنرانی به حمله سپاهیان خشایارشا، پادشاه هخامنشی، به آتن اشاره کرد و گفت که ایرانیان در آن زمان زیارتگاه‌ها و معابد یونانی را به آتش کشیدند. او با ستایش از مقاومت گروهی کوچک از آتنی‌ها در دژ سنگی آکروپولیس، این ایستادگی را نمادی از روحیه و شجاعت تمدن غرب دانست که امروز نیز باید احیا شود.[4][5]

وزیر خارجه آمریکا در ادامه، ایالات متحده را وارث مستقیم تمدن یونان و روم باستان معرفی کرد. او استدلال کرد که ارزش‌های غربی مانند فردگرایی، جاه‌طلبی و جستجوی افتخار که در آتن شکل گرفتند، اکنون در معرض خطر افول قرار دارند و کشورهای غربی باید برای دفاع از این میراث در برابر تهدیدات مدرن متحد شوند.[4][5]

روبیو با استفاده از این روایت تاریخی، مستقیماً به سراغ ایران رفت و رهبری کنونی این کشور را به ترویج «فرقه مرگ» متهم کرد. او تلاش کرد تا قهرمانی غربی‌ها در دفاع از سرزمینشان را در تضاد با آنچه او ایدئولوژی مخرب ایران می‌خواند، قرار دهد؛ رویکردی که بلافاصله با واکنش‌های گسترده‌ای در میان ایرانیان مواجه شد.[1][4]

واکنش مورخان؛ نادیده گرفتن زمینه‌های تاریخی

استفاده ابزاری از تاریخ باستان برای توجیه سیاست‌های معاصر، با انتقاد شدید مورخان و ایران‌شناسان روبه‌رو شده است. تورج دریایی، استاد تاریخ و سردبیر دانشنامه ایرانیکا، در واکنش به این سخنان تأکید کرد که کل پیش‌فرض روبیو درباره تقابل شرق و غرب از اساس اشتباه است و این جنگ‌ها صرفاً درگیری میان یک امپراتوری بزرگ و چند دولت‌شهر بوده است.[2]

دریایی به یک واقعیت تاریخی مهم اشاره می‌کند که در سخنرانی روبیو کاملاً نادیده گرفته شده است: در سال ۴۸۹ پیش از میلاد، یعنی نُه سال قبل از حمله خشایارشا به آتن، این آتنی‌ها بودند که به سارد، مرکز اداری هخامنشیان، حمله کرده و آن را به همراه معابدش به آتش کشیدند.[2]

از دیدگاه مورخان، حمله خشایارشا به آکروپولیس در واقع یک اقدام تلافی‌جویانه در پاسخ به ویرانی سارد بوده است، نه یک تهاجم ایدئولوژیک برای نابودی تمدن غرب. امپراتوری‌های باستانی بر اساس منطق قدرت و انتقام عمل می‌کردند و تقلیل این پیچیدگی‌ها به یک نبرد خیر و شر، تحریف آشکار تاریخ است.[2]

منتقدان می‌گویند که روبیو با گزینش بخش‌های خاصی از تاریخ و نادیده گرفتن بخش‌های دیگر، در تلاش است تا اقدامات نظامی و سیاست‌های تهاجمی واشنگتن را در خاورمیانه توجیه کند. این نوع روایت‌سازی، تاریخ را از بستر علمی خود خارج کرده و آن را به سلاحی در خدمت دیپلماسی و جنگ تبدیل می‌کند.[1][2]

خشم دیپلماتیک و واکنش مقام‌های ایرانی

سخنان روبیو موجی از واکنش‌های تند را در میان مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی به همراه داشت. علی‌اکبر ولایتی، مشاور ارشد رهبر ایران، این سخنرانی را دارای تناقضی آشکار دانست و گفت که ستایش از مقاومت تا آخرین نفر برای یونانیان، اما تحقیر ایستادگی ملت ایران با برچسب «فرقه مرگ»، نشان‌دهنده استانداردهای دوگانه غرب است.[2][3]

ولایتی تأکید کرد که مشکل اصلی مقامات آمریکایی با انقلاب اسلامی نیست، بلکه آن‌ها با یک تمدن قوی و مستقل ایرانی مشکل دارند. او افزود که تمجید از مقاومت در «خودی» و تحقیر آن در «دیگری»، نشانه تمدن نیست، بلکه فلسفه‌بافی برای توجیه سلطه‌گری و هژمونی است.[2][3]

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز این سخنان را نمونه‌ای بارز از زمان‌پریشی خواند. او گفت که روبیو مفاهیمی چون یونان، روم، مسیحیت و شعار «اول آمریکا» را به شکلی ناشیانه در هم آمیخته تا سیاست‌های زورگویانه و ارعاب‌آمیز دولت ترامپ را در زیر نورهای جذاب فلسفه تاریخ پنهان کند.[2]

ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، با اشاره به تاریخچه استعمار و کشتار بومیان در آمریکا، انتقاد کرد که کشوری با چنین کارنامه‌ای، هخامنشیان را که نویسنده اولین منشور حقوق بشر جهان هستند، به جنایت متهم می‌کند. این اظهارات نشان‌دهنده عمق خشم مقامات ایرانی از این روایت‌سازی است.[3]

بازتاب گسترده در شبکه‌های اجتماعی

واکنش‌ها به سخنان روبیو تنها به مقامات رسمی محدود نماند و فضای مجازی نیز شاهد موجی از انتقادات بود. کاربران ایرانی با گرایش‌های سیاسی مختلف، از جمله مخالفان دولت، این اظهارات را توهین به هویت ملی و تاریخ باستانی خود تلقی کردند و به دفاع از میراث تمدنی ایران پرداختند.[1][2]

بسیاری از کاربران به طنز و کنایه روی آوردند. سفارت ایران در بوسنی و هرزگوین با انتشار تصویری از یک آفتابه سفالی باستانی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که قدمت این آفتابه ایرانی ده برابر بیشتر از تاریخ تأسیس کشور ایالات متحده است؛ پاسخی که به سرعت در میان کاربران دست‌به‌دست شد.[2]

برخی دیگر از کاربران اشاره کردند که روبیو در حالی پادشاهان هخامنشی را متجاوز می‌خواند که ایالات متحده در دهه‌های اخیر پایگاه‌های نظامی متعددی در سراسر خاورمیانه تأسیس کرده و در درگیری‌های مختلفی نقش داشته است. آن‌ها این رویکرد را تلاشی برای تطهیر چهره غرب و شیطانی جلوه دادن شرق دانستند.[1][2]

این همگرایی بی‌سابقه میان مقامات حکومتی و منتقدان در دفاع از تاریخ باستان، نشان می‌دهد که هویت ملی و میراث فرهنگی تا چه حد در جامعه ایران ریشه‌دار است. سخنان روبیو، به جای ایجاد شکاف، به عاملی برای اتحاد موقت ایرانیان در برابر یک روایت خارجی تبدیل شد.[1][2]

تاریخ به مثابه ابزار جنگ نرم

تحلیلگران سیاسی معتقدند که انتخاب آتن و آکروپولیس برای این سخنرانی، یک تصمیم کاملاً حساب‌شده و نمادین بوده است. دولت ترامپ در میانه یک درگیری پرهزینه با ایران، به دنبال ایجاد یک چارچوب ایدئولوژیک است که بتواند حمایت افکار عمومی و متحدان اروپایی خود را برای ادامه این تقابل جلب کند.[4][6]

روبیو با هشدار درباره «پاک‌سازی تمدنی» و افول ارزش‌های غربی، تلاش می‌کند تا ناسیونالیسم و قدرت‌طلبی را به عنوان تنها راه‌حل برای بقای غرب معرفی کند. او با این کار، نه تنها به دنبال توجیه سیاست خارجی تهاجمی است، بلکه می‌کوشد تا جایگاه سیاسی خود را در داخل آمریکا نیز تقویت کند.[4][6]

سخنرانی روبیو در آتن تنها مصرف خارجی نداشت، بلکه پیام‌های روشنی برای سیاست داخلی آمریکا نیز به همراه داشت. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که این سخنرانی، تلاشی از سوی روبیو برای تثبیت جایگاه خود به عنوان رهبر آینده جریان محافظه‌کار و وارث جنبش «عظمت را دوباره به آمریکا بازگردانیم» بوده است.[4][6]

او با تأکید بر مفاهیمی چون «قدرت ملی»، «مرزهای بسته» و «بازسازی نظامی»، تلاش کرد تا دکترین سیاست خارجی دولت ترامپ را در یک قالب فلسفی و تاریخی منسجم ارائه دهد. این رویکرد نشان می‌دهد که چگونه تاریخ باستان می‌تواند به ابزاری برای شکل‌دهی به هویت حزبی در داخل ایالات متحده تبدیل شود.[4][5]

انتقادات داخلی و پیامدهای دیپلماتیک

با این وجود، منتقدان داخلی در آمریکا نیز به این سخنرانی واکنش نشان دادند. برخی از ناظران سیاسی اشاره کردند که تمرکز بیش از حد بر ناسیونالیسم قومی و پیوندهای تمدنی، می‌تواند متحدان دموکراتیک آمریکا در آسیا مانند ژاپن، کره جنوبی و هند را که بخشی از این میراث غربی نیستند، دلسرد کند.[6]

علاوه بر این، ارائه یک سخنرانی با لحن شدیداً ناسیونالیستی در قلب اروپا، یادآور دوران تاریکی از تاریخ این قاره است که در آن ترکیب ناسیونالیسم افراطی و فاشیسم، فاجعه‌بارترین جنگ تاریخ بشریت را رقم زد. این مسئله باعث نگرانی برخی از دیپلمات‌های اروپایی حاضر در مراسم شد.[6]

این نوع استفاده ابزاری از تاریخ خطرات خاص خود را دارد. تقلیل دادن روابط پیچیده بین‌المللی به یک نبرد باستانی میان تمدن‌ها، می‌تواند به تشدید سوءتفاهم‌ها و افزایش تنش‌ها منجر شود. این رویکرد، فضای دیپلماسی را محدود کرده و راه را برای گفت‌وگوهای سازنده می‌بندد.[6]

واکنش یکپارچه ایرانیان به این سخنرانی نشان داد که دیپلماسی عمومی مبتنی بر تحقیر تاریخی، به ندرت به اهداف خود می‌رسد. به جای تضعیف روحیه ملی، این گونه اظهارات معمولاً به تقویت همبستگی داخلی در کشورهای هدف منجر می‌شود و کار را برای پیشبرد سیاست‌های دیپلماتیک دشوارتر می‌سازد.[1][2]

در نهایت، جنجال بر سر سخنان مارکو روبیو نشان داد که تاریخ هرگز تنها به گذشته تعلق ندارد. رویدادهای هزاران سال پیش همچنان می‌توانند احساسات ملی را برانگیزند و به عنوان ابزاری در خط مقدم دیپلماسی و جنگ نرم مورد استفاده قرار گیرند؛ ابزاری که گاهی ممکن است نتیجه‌ای کاملاً معکوس به همراه داشته باشد.[1][2]