کشف کهکشان «مهماهها» با جیمز وب؛ ستارهزایی در کیهان آغازین به شکل خوشهای بوده است
اخترشناسان با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب کهکشانی با بزرگنمایی شدید را شناسایی کردهاند که تنها ۴۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ وجود داشته است. این سامانه همگراییشده که «مهماهها» نام گرفته، نشان میدهد ستارهزایی در کیهان آغازین به جای قرصهای یکنواخت، درون تودههای متراکم و بسیار پرجرم رخ داده است.
به قلم کوروش پاکزاد
این خبر را به اشتراک بگذارید
تلسکوپ فضایی جیمز وب نمایی بسیار دقیق از کهکشانی ثبت کرده است که تنها ۴۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ وجود داشته است. این ساختار ستارهای دوردست که به «مهماهها» (Misty Moons) ملقب شده، از طریق برنامه رصدی ونوس (VENUS) شناسایی شد؛ پروژهای که کیهان اولیه را برای یافتن ساختارهای نوپای کیهانی جستجو میکند.[1][4]
رصد چنین اجرام دوری برای قویترین رصدخانههای فضایی جهان نیز معمولاً تنها لکهای محو و تفکیکنشده از نور به همراه دارد. با این حال، اخترشناسان از پدیدهای اپتیکی در مقیاس کیهانی به نام همگرایی گرانشی بهره بردند که نور این کهکشان را بین ۲۰ تا ۳۰ برابر بزرگتر و پرنورتر کرد.[2][4]
خوشه کهکشانی پرجرم پیشزمینه با شناسه MACS J0257.1-2325 در انتقال به سرخ ۰٫۵۰۵، همانند یک ذرهبین طبیعی عمل کرد. گرانش عظیم این خوشه مسیر نور مهماهها را خمیده و تقویت کرد و آن را به پنج تصویر مجزا و مشخص در میدان دید تلسکوپ تجزیه نمود.[3][4]
این بزرگنمایی چشمگیر به پژوهشگران امکان داد ساختار درونی کهکشانی کمنور با انتقال به سرخ بین ۱۱ تا ۱۲ را با وضوح بالا مطالعه کنند. بدون این اثر همگرایی، مهماهها شبیه به کهکشانی معمولی و بیساختار از دوران سپیدهدم کیهانی به چشم میآمد و تفاوتی با سایر نمونهها نداشت.[1][4]
یافتههای این کشف در اکتبر ۲۰۲۶ توسط تیمی بینالمللی به سرپرستی مینامی ناکانه از دانشگاه توکیو در نشریه «The Astrophysical Journal» به چاپ رسید. این تیم از دوربین فروسرخ نزدیک جیمز وب برای ثبت تابش فرابنفش کهکشان در چارچوب سکون استفاده کرد.[2][4]
مکانیسم بزرگنمایی کیهانی
همگرایی گرانشی یکی از پیشبینیهای بنیادین نظریه نسبیت عام است که نشان میدهد اجرام سنگین چگونه بافت فضا-زمان را خمیده میکنند. هنگامی که نور چشمهای در پسزمینه از میان این ناحیه خمیده عبور میکند، مسیرش منحرف میشود و اغلب چندین تصویر بزرگنماییشده پدید میآورد که جزئیات پنهان را آشکار میسازد.[1][4]
در کهکشان مهماهها، دو تصویر از پنج تصویر حاصل از همگرایی (با نامهای ID1 و ID2) به شکلی استثنایی درخشاناند و قدر ظاهری آنها در فیلتر فروسرخ F200W به ۲۶ میرسد. این تصویرها توزیع انرژی طیفی آبی با گسست بارز لیمان-آلفا نشان میدهند که تأییدکننده فاصله کیهانی فوقالعاده زیاد آنهاست.[3][4]
تیم پژوهشی در تحلیل دادههای گنجینه جیمز وب توضیح میدهد: «کهکشان مهماهها با ساختار درونی تفکیکشده تحت همگرایی، آزمایشگاهی بینظیر برای کاوش در مراحل اولیه شکلگیری کهکشانها در انتقال به سرخ بالاتر از ۱۰ فراهم میکند.»[4]
پژوهشگران برای درک ظاهر واقعی کهکشان در صورت نبود خوشه میانی، اثر بزرگنمایی گرانشی را از طریق محاسبات کامپیوتری حذف کردند. آنها تصویر بازسازیشده صفحه چشمه را با تابع گسترش نقطهای تلسکوپ ترکیب کردند تا شبیهسازی کنند که این کهکشان در یک رصد مستقیم و بدون بزرگنمایی چگونه دیده میشد.[2][4]
تصویر شبیهسازیشده حاصل، نیمرخ درخشندگی سطحی شعاعی را آشکار کرد که با دیگر کهکشانهای کمنور شناختهشده در همان دوره تطابق کامل دارد. این دادهها شباهتهای ساختاری کهکشان را با اهدافی مانند JADES-GS-z13-0 نشان داد و ثابت کرد که مهماهها نمونهای بارز از تحول کیهانی اولیه است.[1][4]
تودههای متراکم ستارهای و ستارهزایی اولیه
تصاویر همگراییشده با وضوح بالا نشان دادند مهماهها یک قرص ستارهای چرخان و یکنواخت نیست، بلکه از چندین خوشه ستارهای بسیار فشرده و پرجرم تشکیل شده است. پهنای هر کدام از این خوشهها بین ۱۰ تا ۷۰ پارسک است و جرم عظیمی را در حجم کیهانی بسیار کوچکی جای دادهاند.[2][4]
هر یک از این ساختارها حدود ۱۰ میلیون برابر خورشید جرم دارند. آنها بخش اعظم بودجه جرم ستارهای کهکشان را تشکیل میدهند؛ به گونهای که بیش از ۸۰ درصد از کل مواد درخشان کهکشان در آنها جمع شده و دینامیک گرانشی کلی این ساختار جوان را کنترل میکند.[3][4]
این معماری به شکلی از ستارهزایی بسیار متراکم و خوشهای در ابتدای کیهان اشاره دارد. بر خلاف کهکشانهای کوتوله امروزی که تمایل دارند ستارهها را به شیوهای پراکنده شکل دهند، محیطهای کیهانی آغازین گازها را به سوی خوشههای متراکم و پرجرمی هدایت کردهاند که ساختار کهکشان مادر را تحت تسلط خود درآوردهاند.[1][4]
تودههای مهماهها تماماً از ستارگان جوانی تشکیل شدهاند که سنی میان ۴۰ تا ۷۰ میلیون سال برای آنها تخمین زده میشود. این ستارگان در محیطی با غبار کیهانی بسیار ناچیز متولد شدهاند که مشخصه شرایط هیدروژنی خالص اندکی پس از مهبانگ است.[2][4]
قدر فرابنفش مطلق کهکشان بازسازیشده تقریباً منفی ۱۸٫۰ است. این ویژگی آن را در دسته کهکشانهای کمنور قرار میدهد و رصد دقیق خوشههای درونی آن دستاوردی بیسابقه برای جرمهای حاضر در چنین فواصل دوردست کیهانی به شمار میرود.[3][4]
مدلهای نظری شکلگیری تودهها
این رصد آزمایشگاهی بنیادی برای آزمودن فرضیههای مربوط به نحوه گردهمآیی جرم ستارهای در نخستین کهکشانها فراهم میآورد. الگوهای نظری مدتهاست مطرح میکنند که ستارهزایی آغازین، فرایندی نامنظم و انفجاری بوده که از رمبش سریع ابرهای متراکم گاز در دل هالههای ماده تاریک ناشی میشده است.[1][4]
یکی از فرضیات اصلی برای توضیح این ساختار خوشهای، ناپایداری قرص است. بر پایه این مدل، کهکشانهای اولیه قرصهای گازی پرجرم با خودگرانشی شدید تشکیل دادهاند که به سرعت تحت وزن خود خرد شده و پیش از رسیدن به شکل مارپیچی پایدار، به خوشههای ستارهای گرانشی رمبیدهاند.[2][4]
الگوی دیگر نشان میدهد این تودهها حاصل تکهتکه شدن رشتههای متراکم گازی هستند که از شبکه کیهانی به سوی کهکشان سرازیر میشدند. گاز سرد در حین فروریزش به درون هاله ماده تاریک خرد شده و پیش از ورود به مرکز کهکشان، جرقههای ستارهزایی پرتوانی ایجاد کرده است.[3][4]
ویژگیهای فیزیکی تودههای مهماهها، بهویژه شعاع فشرده و جرم فراوان آنها، همراستایی دقیقی با پیشبینیهای مدل تکهتکهشدگی رشتهای دارد. بخشهای مرکزی این کهکشان خصوصیاتی شبیه به خوشههای ستارهای هستهای دارند که در دورههای کیهانی بعدی مشاهده میشوند.[1][4]
پژوهشگران سناریوی ادغام اخیر کهکشانی را نیز به عنوان عامل این ساختار ناهمگون بررسی کردهاند. با این حال، سن همگن ستارگان در تودههای گوناگون نشان میدهد احتمالاً این ستارگان همزمان و در نتیجه یک فوران سراسری در کهکشان متولد شدهاند.[2][4]
تأثیر گستردهتر نقشه برداری ونوس
شناسایی کهکشان مهماهها یکی از پیروزیهای چشمگیر برنامه رصدی ونوس محسوب میشود؛ پروژهای که اختصاصاً برای ردیابی و بررسی اهداف انتقال به سرخ بالا با بزرگنماییهای استثنایی در پشت خوشههای پرجرم طراحی شده است.[3][4]
همگرایی گرانشی در حال حاضر تنها روش رصدی موجود برای تفکیک ساختارهای در مقیاس پارسک در این فواصل بینهایت دور است. با پیشروی نقشه برداری پروژه ونوس از خوشههای پیشزمینه، اخترشناسان امید دارند سامانههای بیشتری کشف کنند که پویایی درونی نخستین کهکشانها را عیان میسازد.[1][4]
اطلاعات به دست آمده از مهماهها مستقیماً به تدقیق شبیهسازیهای کیهانشناختی از دوران سپیدهدم کیهانی کمک خواهد کرد. با اعمال محدودیتهای تجربی بر روی اندازه و جرم این تودهها، اخترفیزیکدانان شیوه ادغام این خوشههای کهن و پدید آمدن قرصهای کهکشانی پایدار را بهتر درک میکنند.[2][4]
فقدان عناصر سنگین و غبار در این تودههای نوزاد، دریچهای به شناخت غنیشدگی شیمیایی کیهان میگشاید. این ستارگان مسئول سنتز نخستین عناصر سنگین بودند که سپس در اثر انفجارهای ابرنواختری در محیط میانکهکشانی پراکنده شدند.[3][4]
در مقطع کنونی، کهکشان مهماهها یکی از دقیقترین نماها از ستارهزایی در کیهان اولیه را پیش روی ما گذاشته است. تحلیل مداوم تصویرهای حاصل از همگرایی آن، روند خروج کیهان از اعصار تاریک را روشنتر خواهد ساخت.[1][4]
توانمندی رصد در طیف فروسرخ
قابلیتهای جیمز وب در رصد طیف فروسرخ نزدیک نقشی محوری در این موفقیت ایفا کرد. به دلیل انبساط جهان، پرتوهای فرابنفش گسیلشده از ستارگان جوان مهماهها در مسیر خود تا زمین کشیده شده و به طولموجهای فروسرخ بلندتر منتقل شدهاند.[2][4]
قابلیتهای جیمز وب در رصد طیف فروسرخ نزدیک نقشی محوری در این موفقیت ایفا کرد.
نکات کلیدی
- اخترشناسان با تلسکوپ فضایی جیمز وب کهکشان «مهماهها» را شناسایی کردند که ۴۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ وجود داشته و تحت بزرگنمایی شدید رصد شده است.
- یک خوشه کهکشانی در پیشزمینه مانند عدسی گرانشی عمل کرده و نور این شیء دوردست را ۲۰ تا ۳۰ برابر تقویت و به پنج تصویر مجزا تقسیم کرده است.
- رصدهای وضوحبالا نشان دادند این کهکشان به جای یک قرص ستارهای چرخان و همگن، از تودههای ستارهای فشرده و پرجرم تشکیل شده است.
- این تودهها بیش از ۸۰ درصد جرم ستارهای کهکشان را تشکیل میدهند که بیانگر ستارهزایی در محیطهای بسیار چگال و خوشهای در ابتدای کیهان است.
آنچه نمیدانیم
- هنوز مشخص نیست ساختار خوشهای مهماهها ناشی از خردشدن رشتههای گازی بوده است یا ادغام کهکشانی اخیر.
- تعیین ترکیب شیمیایی دقیق و میزان غنیشدگی فلزی هر یک از این تودههای ستارهای به طیفسنجیهای تکمیلی نیاز دارد.
- هنوز روشن نیست آیا الگوی ستارهزایی خوشهای در تمام کهکشانهای کمنور دوران آغازین کیهان فراگیر بوده است یا خیر.
روند رویداد
اواخر دهه ۱۹۸۰
اخترشناسان استفاده از خوشههای پرجرم کهکشانی به عنوان عدسیهای گرانشی را برای رصد اجرام دوردست و کمنور آغاز کردند.
دسامبر ۲۰۲۱
تلسکوپ فضایی جیمز وب به فضا پرتاب شد تا حساسیت فروسرخ مورد نیاز برای رصد کهکشانهای سپیدهدم کیهانی را فراهم سازد.
۲۰۲۴
پروژه نقشهبرداری ونوس (VENUS) ثبت دادههای خوشههای کهکشانی پیشزمینه را به منظور یافتن اهداف دوردست با بزرگنمایی بالا آغاز کرد.
اکتبر ۲۰۲۶
پژوهشگران کشف کهکشان مهماهها و وجود تودههای متراکم ستارهای در آن را منتشر کردند.
- اخترشناسان رصدی
- بهرهبرداری از همگرایی گرانشی برای تفکیک ساختار درونی کهکشانهای دوردست را اولویت اصلی میدانند.
- طراحان الگوهای کیهانشناختی
- بر استفاده از ویژگیهای فیزیکی خوشههای ستارهای اولیه برای تدقیق شبیهسازیهای شکلگیری کهکشانها تمرکز دارند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- دیدگاه فیزیکدانان نظری فعال در بررسی نقش ماده تاریک در رمبش اولیه این تودههای ستارهای متراکم.
منابع
[1]Phys.orgاخترشناسان رصدیA galaxy nicknamed Misty Moons offers a glimpse of early star formation
مطالعه در Phys.org →
[2]Scinexxطراحان الگوهای کیهانشناختیGalaxie „Misty Moons“ gibt einen Einblick in die Sternbildung im jungen Universum
مطالعه در Scinexx →
[3]New-Scienceاخترشناسان رصدیАстрономы с помощью космического телескопа «Джеймс Уэбб» смогли рассмотреть отдельные области звездообразования в галактике Misty Moons
مطالعه در New-Science →
[4]The Astrophysical Journalطراحان الگوهای کیهانشناختیVENUS: A Strongly Lensed Clumpy Galaxy at z ~ 11–12 Behind the Galaxy Cluster MACS J0257.1-2325
مطالعه در The Astrophysical Journal →
بیشتر در علم
مشاهده همه →نجوم پرتو گاما
نقشهبرداری ۱۴ ساله تلسکوپ فرمی شکاف ناشناخته پرتو گاما را روشن کرد
6 منبع
تکامل ستارهای
کشف جرمی ناشناخته در «شکاف جرمی» کیهان؛ همدم تاریک غول سرخ معادلات اخترفیزیک را به چالش کشید
5 منبع
زمینساخت صفحهای
تصویربرداری لرزهای از دو پارگی بزرگ در صفحه فرورانشی زاگرس و مکران پرده برداشت
3 منبع
سیاهچالههای نخستین
سیاهچالههای غولپیکر نخستین از فهرست مظنونان اصلی ماده تاریک خط خوردند
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





