تصویربرداری لرزهای از دو پارگی بزرگ در صفحه فرورانشی زاگرس و مکران پرده برداشت
پژوهشگران بینالمللی با تحلیل دادههای ۶۹ ایستگاه لرزهنگاری پهنباند، دو گسستگی ژرف و همزمان را در صفحه تکتونیکی فرورونده زیر جنوب شرق ایران شناسایی کردند.
به قلم آزاده ابراهیمی
این خبر را به اشتراک بگذارید
برخورد هیمالیا برای دههها نمونه معیار زمینشناسان برای بسته شدن اقیانوسها بوده است، اما مرز زاگرس و مکران در جنوب شرقی ایران وضعیتی کاملاً یگانه دارد: در این باریکه، فرورانش پوسته اقیانوسی و تصادم قارهای به طور همزمان و پهلوبهپهلوی یکدیگر در حال رخ دادن هستند.[1]
تیمی بینالمللی به سرپرستی چن لینگ و هایچیانگ لان از آکادمی علوم چین و با مشارکت مرتضی طالبیان از پژوهشگاههای زمینشناسی ایران، با انتشار مقالهای در نشریه نیچر ژئوساینس، تصویر سه بعدی دقیقی از گوشته بالایی این منطقه ارائه دادند.[1]
این تصویربرداری لرزهای نشان میدهد که ورقه لیتوسفری فرورونده بر اثر تفاوت در چگالی و سرعت حرکت، دچار دو پارگی بزرگ شده است؛ پدیدهای که درک فرآیند چرخه ویلسون و ناپدید شدن اقیانوس باستانی نئوتتیس را دگرگون میکند.[2]
«همزیستی این دو سازوکار پارگی، نمایی کمنظیر از گذار کوتاهمدت فرورانش اقیانوسی به برخورد قارهای را در اختیار زمینشناسان میگذارد.»[1][2]
چنین مرزهای گذاری معمولاً تنها چند میلیون سال دوام میآورند و به سرعت دچار دگرگونی ساختاری میشوند، از این رو مشاهده مستقیم آنها در اعماق صدها کیلومتری زمین یکی از آرزوهای دیرین ژئوفیزیکدانان بوده است.
سازوکار ثبت لرزهای در جنوب شرق ایران
برای دستیابی به این نقشه ژئوفیزیکی، پژوهشگران یک آرایه متراکم لرزهنگاری پهنباند شامل ۶۹ ایستگاه پایش را در امتداد یک نیمرخ اصلی و پنج نیمرخ تکمیلی در جنوب شرق ایران مستقر کردند.[1]
این ایستگاهها بین مارس ۲۰۱۷ تا سپتامبر ۲۰۱۸، به مدت ۱۸ ماه پیوسته، ارتعاشات حاصل از زمینلرزههای دوردست در سراسر کره زمین را ثبت کردند تا ساختار سنگهای مدفون در ژرفا آشکار شود.[2]
امواج لرزهای بر اساس دما، چگالی و ترکیب کانیشناسی سنگها با سرعتهای متفاوتی حرکت میکنند، و عبور آنها از سنگهای سردتر با شتاب بیشتر و از مواد گرم و مذاب با افت سرعت همراه است.[2]
پژوهشگران با بهرهگیری از حدود ۵۷ هزار اندازهگیری دقیق زمان سیر امواج اولیه پی و ثانویه اس در چندین باند بسامدی، روش توموگرافی فرکانس محدود را به کار گرفتند.[1]
خروجی این الگوریتم محاسباتی، ساختار سرعت امواج لرزهای را تا ژرفای ۵۰۰ کیلومتری گوشته بالایی با تفکیکپذیری مکانی بیسابقهای بازسازی کرد و هندسه نامتقارن ورقه را پیش چشم محققان قرار داد.[1][3]
دو پارگی متمایز با رفتارهای متضاد
تصاویر حاصل از توموگرافی نشان داد که پوسته اقیانوسی در پهنه فرورانش مکران با شیبی ملایم در امتداد ۳۰۰ کیلومتر به زیر فلات ایران لغزیده و سپس با زاویهای تند تا ژرفای دستکم ۴۵۰ کیلومتر امتداد یافته است.[1][2]
در نقطه مقابل و در سمت باختری، لیتوسفر قارهای در کمربند برخوردی زاگرس تنها تا ژرفای حدود ۳۰۰ کیلومتری پایین رفته و در برابر فرورفتن بیشتر مقاومت نشان داده است.[2]
سنگهای بازالتی ورقه اقیانوسی نئوتتیس نازکتر و چگالتر بوده و به آسانی در گوشته چگال غرق میشوند، در حالی که پوسته گرانیتی قارهای زاگرس شناوری بالاتری دارد و تمایل به ساخت رشتهکوهها دارد.[2]
این تضاد در شناوری سبب شده است که بخش اقیانوسی به کشیدن ورقه به سمت پایین ادامه دهد، در حالی که بخش قارهای متوقف شده و این گرانش ناهمگن، پارگی افقی بزرگی را در مرز سنگکره اقیانوسی و قارهای پدید آورده است.[1]
در زیر این بخش قارهای زاگرس، قطعهای از ورقه اقیانوسی باستانی به جای مانده که توسط پنجرهای به عرض تقریبی ۱۰۰ کیلومتر از بخش بالایی خود جدا شده است.[1]
پارگی دوم ماهیتی کاملاً عمودی دارد و در امتداد سامانه گسلی زندان-میناب-پالامی، درست در محل اتصال مرز برخوردی زاگرس با گودال اقیانوسی مکران در مجاورت تنگه هرمز شکل گرفته است.[1]
پیشروی صفحه و پیامدهای ماگمایی
برخلاف الگوهای مرسوم جهانی که عقبنشینی گودال را عامل پارگی میدانند، مدلهای این پژوهش نشان میدهند که پیشروی مداوم جبهه برخورد قارهای زاگرس به سمت شمال از حدود ۸ میلیون سال پیش این گسست عمودی را آغاز کرده است.[1]
این شکاف عمودی در طول دوران زمینشناسی میوسن پسین تاکنون حدود ۲۰۰ کیلومتر به سمت جنوب پیشروی کرده و اتصال مکانیکی میان دو بخش اقیانوسی و قارهای صفحه عربستان را قطع کرده است.[1]
توموگرافی لرزهای نشاندهنده یک ناهنجاری سرعت پایین در شکاف میان این دو ورقه است که پژوهشگران آن را نشانه بالاآمدگی استنوسفر داغ گوشته و ذوب بخشی به میزان ۰.۵ تا ۲.۵ درصد ارزیابی میکنند.[1]
این بالاآمدگی مواد گوشتهای از میان پنجرههای لرزهای، توضیحی فیزیکی برای فوران سنگهای آتشفشانی ویژه نظیر آداکیتها و سنگهای اولتراپتاسیک در مناطقی مانند انار و قلعه حسنعلی در جنوب شرق ایران فراهم میسازد.[1]
با این حال، دادهها آشکار ساختهاند که یک باریکه باریک با سرعت بالا هنوز میان دو پارگی برقرار است که مانع از سقوط ناگهانی کل ورقه مکران به اعماق گوشته زیرین میشود.
افق زمینساختی و پژوهشهای آتی
شبیهسازیهای رایانهای گروه پژوهشی نشان میدهند که با ادامه فرورانش، مرز باقیمانده میان این دو شکاف به تدریج تحلیل رفته و این دو پارگی در مقیاس زمانی چند میلیون سال آینده به یکدیگر متصل خواهند شد.[2][3]
اتصال نهایی این دو گسست میتواند به پدیده عقبنشینی تند ورقه فرورانشی بینجامد و تغییرات ملموسی در میدان تنش پوسته و رژیم زمینساختی جنوب ایران و شمال دریای عمان ایجاد کند.[1][3]
شناسایی این ساختار ژئوفیزیکی گامی بنیادین در ارزیابی دقیقتر پتانسیل زلزلهخیزی در کمربند دگرشکلی مکران و زاگرس و پیشبینی رفتار بلندمدت ماگمایی در آتشفشانهای تفتان و بزمان به شمار میرود.[2]
پژوهشگران اعلام کردهاند که دادههای زمان سیر و مدل سرعت سه بعدی به دست آمده به صورت عمومی در دسترس جامعه علمی قرار دارد تا مطالعات تکمیلی با سرعت بیشتری دنبال شود.[2]
نکات کلیدی
- شناسایی دو پارگی همزمان در ورقه فرورونده تکتونیکی زیر جنوب شرق ایران با ۶۹ ایستگاه لرزهنگاری پهنباند.
- فرورانش پوسته اقیانوسی مکران تا عمق ۴۵۰ کیلومتری در برابر توقف پوسته قارهای زاگرس در ژرفای ۳۰۰ کیلومتری.
- شکلگیری پارگی افقی ناشی از اختلاف چگالی و پارگی عمودی ناشی از پیشروی شمالی زاگرس از ۸ میلیون سال پیش.
- نفوذ ماگمای داغ استنوسفری از میان پنجرههای لرزهای و پیشبینی اتصال نهایی دو پارگی در مقیاس زمینشناسی.
آنچه نمیدانیم
- نرخ دقیق پیشروی سالانه پارگی عمودی در امتداد گسل زندان-میناب-پالامی در زمان معاصر.
- زمان دقیق اتصال نهایی دو پارگی و مقدار شتاب حاصل از عقبنشینی ناگهانی اسلب مکران.
- حجم دقیق مواد مذاب گوشتهای که در حال حاضر از میان پنجره لرزهای به سمت زیر پوسته فلات ایران صعود میکنند.
روند رویداد
۲۵ میلیون سال پیش
آغاز فرورانش کمزاویه لیتوسفر اقیانوسی نئوتتیس به زیر پهنه مکران و جنوب شرقی زاگرس.
۸ میلیون سال پیش
شروع پارگی عمودی در پی طولانی شدن مرز دگرشکلی و حرکت جبهه برخوردی زاگرس به سوی شمال.
۲۰۱۷ تا ۲۰۱۸
استقرار آرایه لرزهنگاری با ۶۹ ایستگاه پهنباند در قالب پروژه مشترک ژئوفیزیکی ایران و چین.
نوامبر ۲۰۲۶
انتشار یافتههای توموگرافی لرزهای در نیچر ژئوساینس مبنی بر کشف پارگی دوگانه در ورقه فرورانشی.
- ژئوفیزیکدانان رصدی و توموگرافی
- بر اهمیت ۵۷ هزار اندازهگیری دقیق لرزهای و بازسازی ساختار سرعت گوشته بالایی به عنوان سند قطعی وجود دو پارگی تاکید دارند.
- زمینشناسان تکتونیک و تحول لیتوسفری
- این کشف را پنجرهای منحصربهفرد برای مشاهده مستقیم چرخه ویلسون و نحوه بلعیده شدن اقیانوسهای باستانی توسط قارهها میدانند.
- پژوهشگران خطرات لرزهای و ماگمایی
- بر تأثیر این پارگیها و نفوذ ماگمای داغ گوشته بر دینامیک آتشفشانهای منطقه و توزیع تنشهای زمینلرزهای تمرکز میکنند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- مدلسازان لرزهزمینساخت محلی که نیازمند دادههای ژئودزی و GPS متراکمتر برای ارزیابی نرخ لغزش در گسل زندان هستند.
منابع
[1]Nature Geoscienceژئوفیزیکدانان رصدی و توموگرافیSeismic evidence for double slab tears at the Neo-Tethyan subduction–collision transition
مطالعه در Nature Geoscience →
[2]ScienceAlertزمینشناسان تکتونیک و تحول لیتوسفریScientists Discover Two Enormous Tears in a Tectonic Plate Beneath Iran
مطالعه در ScienceAlert →
[3]WIONپژوهشگران خطرات لرزهای و ماگماییTwo massive tears discovered in tectonic plate under Iran
مطالعه در WION →
بیشتر در علم
مشاهده همه →تکامل ستارهای
کشف جرمی ناشناخته در «شکاف جرمی» کیهان؛ همدم تاریک غول سرخ معادلات اخترفیزیک را به چالش کشید
5 منبع
همگرایی گرانشی
ثبت ۱۰۴ رویداد ستارهای بزرگنماییشده در کهکشان دوردست اژدها توسط تلسکوپ جیمز وب
5 منبع
سیاهچالههای نخستین
سیاهچالههای غولپیکر نخستین از فهرست مظنونان اصلی ماده تاریک خط خوردند
5 منبع
کیهان آغازین
کشف کهکشان «مهماهها» با جیمز وب؛ ستارهزایی در کیهان آغازین به شکل خوشهای بوده است
4 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





