کشف کهنترین جفت اختروش نزدیک به هم؛ چالشی بزرگ برای نظریههای شکلگیری سیاهچالهها
رصدهای مشترک تلسکوپ فضایی جیمز وب و رصدخانه جمینای شمالی از کشف سامانهای به نام «ناپوواواناکائولوا» خبر دادهاند؛ کهنترین و فشردهترین جفت اختروش شناختهشده تا امروز. این دو سیاهچاله کلانجرم که فقط ۹۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ وجود داشتهاند، مدلهای نظری کنونی درباره سازوکار رشد پرشتاب ساختارهای کیهانی را زیر سؤال بردهاند.
به قلم فرشید جمشیدی
این خبر را به اشتراک بگذارید
تلسکوپ فضایی جیمز وب و رصدخانه زمینی جمینای شمالی (Gemini North) موفق به کشف جفتی از سیاهچالههای کلانجرم در حال بلعیدن فعال ماده شدهاند که زمان شکلگیری آنها به تنها ۹۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ بازمیگردد. این ساختار، کهنترین و فشردهترین سامانه دوتایی اختروشی (کوازار) است که تاکنون در دوران ابتدایی پیدایش جهان رصد شده است.[1][2]
این سامانه که با شناسه رسمی J1602+4228AB ثبت شده، دربرگیرنده دو سیاهچاله غولپیکر است که فاصله میان مرکز آن دو فقط ۱۸ هزار و ۱۰۰ سال نوری برآورد میشود. این فاصله تقریباً برابر با یکپنجم قطر کهکشان راه شیری است؛ فاصلهای شگفتانگیز و بسیار اندک برای دو جسم با چنین جرمی در کیهان نخستین.[2][3]
دکتر سیلویا اونوراتو، پژوهشگر پسادکتری در مرکز ملی پژوهشهای نجومی فروسرخ و نوری بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF NOIRLab) و سرپرست این مطالعه، میگوید: «از منظر نظری هنوز توضیح قطعی و مشخصی نداریم که چگونه حتی یکی از این اختروشهای عظیم میتوانسته در چنین زمان زودهنگامی از عمر جهان تشکیل شود، چه رسد به سامانهای متشکل از دو مورد در کنار هم.»[1][3]
این کشف نظریههای تثبیتشده تکامل کیهانی را با ابهام روبهرو میکند؛ مدلهایی که همواره تأکید داشتند انباشت جرمی تا این مقیاس، مستلزم گذشت چندین میلیارد سال است. مشاهده همزمان دو سیاهچاله کلانجرم در مداری چنین بسته در برههای موسوم به «سپیدهدم کیهانی»، دانشمندان را ناچار به تجدیدنظر در سازوکارهای پیوند کهکشانی اولیه کرده است.[2][3]
تراز نامتقارن جرمی در مدار بسته
بر اساس سنجشهای طیفسنجی، جرم این دو سیاهچاله به ترتیب ۱.۵ میلیارد و ۴۰۰ میلیون برابر جرم خورشید تخمین زده میشود. این اعداد با مقیاس هیولاهای گرانشی کیهان متأخر برابری میکند، در حالی که این سامانه زمانی فعال بوده که جهان فقط یکسیزدهم عمر فعلی خود را سپری کرده بود.[1][3]
اختروشها یا کوازارها هستههای بینهایت درخشانی در مراکز کهکشانها هستند که از برافزایش مداوم گاز و غبار پیرامون توسط سیاهچالههای کلانجرم نیرو میگیرند. در حالی که این گازها با شتابی دیوانهوار به سوی افق رویداد کشیده میشوند، اصطکاک شدید آنها را تا میلیونها درجه داغ میکند و تابشی پدید میآورد که میتواند بر درخشش کل ستارگان کهکشان میزبان غلبه کند.[6]
شناسایی حتی یک اختروش تکافتاده از نخستین میلیارد سال عمر عالم، دستاوردی نادر در اخترشناسی است؛ اما به دام انداختن جفتی قفلشده در یک رقص گرانشی محکم، رخدادی بیسابقه بهشمار میرود و این سامانه سومین جفت اختروش ثبتشده از دوران سپیدهدم کیهانی است.[1][3]
بخش درخشانتر این جفت در سال ۲۰۰۴ رصد شده بود، اما عضو دوم آن بیش از دو دهه در پشت پرده غبار و درخشش همسایه پنهان ماند. این سامانه اخیراً در چارچوب پروژه رصدی Aether تلسکوپ جیمز وب بازبینی شد؛ برنامهای که به منظور تهیه سرشماری جامعی از اجرام کیهان آغازین طراحی شده است.[1][2]
پروژه Aether با بهرهگیری از واحد میدان انتگرالی طیفنگار فروسرخ نزدیک جیمز وب (NIRSpec IFU)، ۲۰۰ اختروش اولیه—معادل ۴۳ درصد از تمامی اختروشهای شناختهشده این دوره کیهانی—را مورد کاوش قرار داد. در جریان بررسی بصری این آرایه طیفی، پژوهشگران متوجه شدند که J1602+4228A نشانههایی از یک همدم پنهان دارد.[1][2]
پیمایش Aether جهشی بنیادی در کیهانشناسی رصدی به شمار میرود که شفافیت بینظیری را برای نگریستن به ژرفای زمان مهیا ساخته است. با نقشهبرداری از این منابع درخشان باستانی، اخترفیزیکدانان قادرند ساختارهای زیربنایی ماده تاریک را که بستر گردهمآیی نخستین کهکشانها بودهاند، ردگیری کنند.[1]
تفکیک نور جفت کیهانی در زمین
تأیید دوتایی بودن واقعی این سامانه به تفکیک زاویهای و طیفنگاری دقیق زمینی وابسته بود. بدین منظور، اخترشناسان سراغ تلسکوپ جمینای شمالی بر فراز قله خاموش مائوناکی در هاوایی رفتند و با استفاده از طیفنگار فروسرخ نزدیک و طیفنگار چندجرمی آن، موفق به جداسازی دقیق دو منبع نوری مجزا شدند.[1][3]
هوای خشک و جریانهای هوایی کمتلاطم بر فراز مائوناکی به تلسکوپ زمینی امکان داد بر آشفتگیهای جوی غلبه کند. این رصد تکمیلی ثابت کرد که منبع دوم، یک سیاهچاله کلانجرم مجزا و در حال تغذیه است و پدیده سراب گرانشی ناشی از کهکشانهای پیشزمینه در کار نیست.[1][6]
دکتر اونوراتو در اینباره میگوید: «ناپوواواناکائولوا ساختاری واقعاً یگانه است. این یک آزمایشگاه طبیعی است تا چگونگی شکلگیری نخستین کهکشانهای سنگین و سیاهچالههای مرکزی آنها را از طریق برهمکنشهای مستقیم کهکشانی در سپیدهدم جهان بررسی کنیم.»[1][2]
نتایج این پژوهش که در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه Astrophysical Journal Letters منتشر شد، حاکی از آن است که این جفت اختروش احتمالاً در قلب یک بیشچگالی استثنایی از ماده در عالم آغازین متولد شدهاند؛ محیطهایی متراکم که میتوانستهاند بستر برخوردهای سریع و پیاپی کهکشانی باشند.[1][2]
چنین برخوردهایی حجم سرسامآوری از هیدروژن و گاز مولکولی را به هسته مرکزی کهکشانها سرازیر میکردند که به طور همزمان به انفجار زایش ستارهای و تغذیه جهشوار سیاهچالهها میانجامید. این سازوکار فیزیکی میتواند مسیر جایگزینی را برای فرار از محدودیتهای زمانی استاندارد رشد سیاهچالهها معرفی کند.[1]
نامی ریشهدار در اسطورهشناسی کهن
این جفت اختروش با الهام از بستر فرهنگی محل تلسکوپ کشفکننده و ویژگیهای کیهانی خود، نام بومی هاوایی «ناپوواواناکائولوا» (Nāpōwawāʻenakaulua) را دریافت کرد. این نام در چارچوب ابتکار A Hua He Inoa در مرکز نجوم ایمیلوا (ʻImiloa) در هاوایی برگزیده شده است.[1][5]
این برنامه فرهنگی با همکاری کالج زبان هاوایی دانشگاه هاوایی، نامگذاری کشفیات نجومی را با اتکا به سنتهای کهن بومی انجام میدهد؛ حرکتی که هدف آن تلفیق دستگاههای معرفتی بومیان با مرزهای دانش تجربی مدرن است.[1][5]
این نام در مفهوم لغوی به معنای «دو جرم آسمانی از تاریکی ژرف و نیرومند در میان درخشش گرمایی که انرژی را در کالبد کیهان بازآفرینی میکنند» ترجمه میشود. ریشه این گزاره از «کومولیپو» (Kumulipo)، سرود آیینی آفرینش در هاوایی، وام گرفته شده و همزمان سازوکار فیزیکی برافزایش و ابعاد کیهانشناختی آن را بازتاب میدهد.[1][2]
در ریشهشناسی این واژه، پیشوند «Nā» نشانه جمع است و «Pō» به تاریکی مهارناپذیر سیاهچاله اشاره دارد. جزء «Wawā» بیانگر باززایی یا باروری، «ʻEna» بازتابدهنده گرمای خیرهکننده قرص برافزایشی و «Kaulua» نمایانگر ماهیت جفتی و دوتایی این سامانه است.[1]
بازخوانی مرزهای سپیدهدم کیهان
پیدایش ناپوواواناکائولوا علامت سؤالهای بزرگی را پیش روی دوره بازیونیدهشدن (Reionization) میگذارد؛ دورانی که در آن پرتوهای فرابنفش شدید از نخستین ستارگان و کهکشانها، الکترونها را از اتمهای خنثای هیدروژن جدا کرده و ماتریس جهان را برای گذر نور شفاف ساختند.[1]
کیهانشناسان نظری اکنون باید مشخص کنند آیا نرخ رشد این سیاهچالهها با برافزایش پیوسته گازهای محیطی با نرخی بسیار فراتر از حد استاندارد شکل گرفته، یا حاصل ادغامهای پیاپی سیاهچالههای سنگینتر بوده است. شبیهسازی هر دو حالت نیازمند فرضیاتی به مراتب خشنتر و پویاتر از مدلهای معمول است.[6]
سناریوی دیگر، پدیده «رمبش مستقیم» (Direct Collapse) است؛ فرآیندی که طی آن ابرهای متراکم گاز اولیه بدون تجربه مرحله ستارهسازی و به صورت یکباره تحت گرانش خود فروپاشیده و مستقیماً به سیاهچالههای بذر با جرم ده تا صد هزار برابر خورشید تبدیل میشوند. چنین رویدادی نقطه آغازی جهشی برای رسیدن به میلیاردها جرم خورشیدی فراهم میآورد.[6]
اگر رمبش مستقیم در شکلگیری ناپوواواناکائولوا دخیل بوده باشد، نیاز به شرایط محیطی ویژهای چون فقدان کامل عناصر سنگینتر از هلیوم و حضور میدانهای قدرتمند تابش فرابنفش کهکشانهای مجاور دارد؛ تابشی که مانع از خنکشدن گاز و تکهتکه شدن ابر به ستارگان کوچک پیش از رمبش کامل میشود.[6]
با ادامه پویشهای عمقی تلسکوپ فضایی جیمز وب، دانشمندان چشمانتظار رصد سامانههای دوتایی افراطی بیشتری در لبه کیهان هستند. هر مشاهده تازه به تدقیق گاهشمار خروج ساختارهای کیهانی از تاریکی کهن و آغاز سامانیابی جهان کنونی کمک خواهد کرد.[2]
ناپوواواناکائولوا در حال حاضر شاهدی ملموس بر این واقعیت است که طبیعت ابزارهایی برای خلق ساختارهای حدی دارد که بسیار زودتر از پیشبینی معادلات نظری وارد صحنه شدهاند. گام آتی پژوهشگران، نقشهبرداری دقیق از کهکشانهای میزبان دربرگیرنده این جفت باستانی به منظور واکاوی برهمکنشهای گازی است.[1][2]
ناپوواواناکائولوا در حال حاضر شاهدی ملموس بر این واقعیت است که طبیعت ابزارهایی برای خلق ساختارهای حدی دارد که بسیار زودتر از پیشبینی معادلات نظری وارد صحنه شدهاند.
بررسی ترکیب ستارگان و دینامیک هیدرودینامیکی گاز در کهکشانهای میزبان این دو سیاهچاله، پرده از سازوکار تغذیه آنها برخواهد داشت؛ پاسخهایی که میتوانند سرفصلهای اولیه تاریخ کیهان و برافزایش سیاهچالهها را از نو بنویسند.[1]
این دستاورد مشترک میان دیدهبانهای مداری و تلسکوپهای زمینی، جایگاه بیبدیل نجوم چندطولموجی را یادآور میشود؛ در حالی که جیمز وب در تابش فروسرخ ردپای کمرمق سپیدهدم کیهان را آشکار میکند، طیفسنجی ابزارهای مستقر بر زمین برای آزمودن فرضیات فیزیکی و تأیید این پیکربندیهای دوردست حیاتی باقی میماند.[1][3]
نکات کلیدی
- اخترشناسان کهنترین و فشردهترین جفت اختروش کیهان را که به ۹۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ تعلق دارد شناسایی کردند.
- این دو سیاهچاله به ترتیب ۱.۵ میلیارد و ۴۰۰ میلیون برابر خورشید جرم دارند و فرضیههای متداول رشد تدریجی را به چالش میکشند.
- این جفت با فاصله ۱۸ هزار و ۱۰۰ سال نوری از هم، با تلفیق دادههای تلسکوپ فضایی جیمز وب و رصدخانه جمینای شمالی تفکیک شدند.
- این سامانه از طریق برنامهای که زبانهای بومی را در نامگذاریهای علمی مشارکت میدهد، «ناپوواواناکائولوا» نام گرفت.
آنچه نمیدانیم
- آیا این سیاهچالهها از راه برافزایش پیوسته و پرشتاب رشد کردهاند یا حاصل رشتهای از ادغامهای سهمگین هستند؟
- آیا بذر اولیه این سیاهچالهها از رمبش مستقیم ابرهای گازی اولیه سرچشمه گرفته یا محصول مرگ نخستین نسل ستارگان بوده است؟
- چنین جفتهای اختروشی فشردهای تا چه اندازه در عصر بازیونیدهشدن کیهان فراوانی داشتهاند؟
- اخترشناسان رصدی
- پژوهشگرانی که بر تحلیل دادههای طیفی تمرکز دارند و این سامانه را آزمایشگاهی بیمانند برای ارزیابی برخوردهای کهکشانی اولیه میدانند.
- کیهانشناسان نظری
- فیزیکدانانی که تلاش میکنند جرمهای میلیاردی در نخستین میلیارد سال کیهان را با محدودیتهای فیزیکی نظریه برافزایش تطبیق دهند.
- حامیان بومیگزینی نامها
- استادان زبان و فرهنگ بومی که برای گنجاندن دانش سنتی و اصطلاحات هاوایی در اکتشافات کیهانی پیشرو میکوشند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- نظریهپردازان مدلهای گرانش جایگزین با فرضیات کیهانشناسی غیرمعیار
- اخترشناسان رادیویی در جستجوی دادههای رصدی تکمیلی فرکانس پایین از این سامانه
منابع
[1]NSF NOIRLabاخترشناسان رصدیAstronomers Discover Nāpōwawāʻenakaulua, the Oldest Compact Quasar Pair in the Universe
مطالعه در NSF NOIRLab →
[2]Space.comاخترشناسان رصدیAstronomers stunned after James Webb Space Telescope discovers the earliest pair of black hole-powered quasars
مطالعه در Space.com →
[3]Sci.Newsاخترشناسان رصدیAstronomers Discover Record-Breaking Quasar Pair in Early Universe
مطالعه در Sci.News →
[4]Tech Exploristکیهانشناسان نظریMeet Nāpōwawāʻenakaulua: The universe's oldest compact quasar pair
مطالعه در Tech Explorist →
[5]Kauai Nowحامیان بومیگزینی نامهاNāpōwawāʻenakaulua, the oldest compact quasar pair in universe, discovered with help from Big Island telescope
مطالعه در Kauai Now →
[6]Redshiftedکیهانشناسان نظریNāpōwawāʻenakaulua – Two ravenous darknesses at cosmic dawn
مطالعه در Redshifted →
بیشتر در علم
مشاهده همه →سپیدهدم کیهانی
تلسکوپ جیمز وب نشان داد: کهکشانهای اولیه تنها ۵۰۰ میلیون سال پس از بیگبنگ در حال پخش عناصر سنگین بودند
5 منبع
سپیدهدم کیهانی
تلسکوپ جیمز وب سیاهچالهای ۵۰ میلیون برابر جرم خورشید را کشف کرد که قبل از کهکشان میزبانش شکل گرفته و جدول زمانی کیهانی را به چالش میکشد
5 منبع
نجوم پرتو گاما
نقشهبرداری ۱۴ ساله تلسکوپ فرمی شکاف ناشناخته پرتو گاما را روشن کرد
6 منبع
تکامل ستارهای
کشف جرمی ناشناخته در «شکاف جرمی» کیهان؛ همدم تاریک غول سرخ معادلات اخترفیزیک را به چالش کشید
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





