رفتن به محتوای اصلی
سیاه‌چاله‌های نخستینرصدخانه پلانک· 7 دقیقه مطالعه· در علم

سیاه‌چاله‌های غول‌پیکر نخستین از فهرست مظنونان اصلی ماده تاریک خط خوردند

تحلیل تازه از تابش زمینه کیهانی نشان می‌دهد سیاه‌چاله‌هایی با جرم بیش از ۱۰۰ میلیارد برابر خورشید نمی‌توانند بخش عمده ماده تاریک را تشکیل دهند. این یافته‌ها همچنین فرضیه منشأ بودن این غول‌های فرضی برای پس‌زمینه امواج گرانشی کیهان را رد می‌کند.

به قلم فرشید جمشیدی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

وقتی فیزیکدانان در پی شکار ماده تاریک می‌گردند، معمولاً نگاه خود را به ذرات زیراتمی بی‌نهایت ریزی می‌دوزند که بدون برهم‌کنش از میان کره زمین عبور می‌کنند. با این حال، یک فرضیه جایگزین مسیری کاملاً وارونه را در پیش گرفت؛ ایده‌ای که مدعی بود جرم گمشده جهان ممکن است درون سیاه‌چاله‌های نخستینی با جرمی بزرگ‌تر از کل یک کهکشان به دام افتاده باشد.[1][5]

این اجرام فرضی در ادبیات اخترفیزیک با عنوان «سیاه‌چاله‌های بهت‌آور بزرگ» یا به اختصار اسلَب (SLAB) شناخته می‌شوند. برای آنکه جرمی چنین عنوانی بگیرد، باید حداقل ۱۰۰ میلیارد برابر خورشید جرم داشته باشد. برخی مدل‌های نظری حتی ارقامی تا ۱۰ میلیون میلیارد برابر جرم خورشید را برای آن‌ها متصور بودند.[3][5]

اکنون گروهی بین‌المللی از فیزیکدانان نظری پرونده این ایده را بسته‌اند. این پژوهشگران با واکاوی پژواک کهن مه‌بانگ نشان دادند که اسلَب‌ها به هیچ وجه نمی‌توانند بخش چشمگیری از ماده تاریک کیهان را شکل دهند؛ نتایجی که در نشریه معتبر فیزیکال ریویو لترز (Physical Review Letters) به چاپ رسیده است.[2][3]

ماده تاریک همچنان یکی از سرسخت‌ترین معماهای اخترفیزیک مدرن به شمار می‌رود. این ماده با نیروی گرانش خود مانع از فروپاشی و از هم گسیختگی کهکشان‌های در حال چرخش می‌شود و گمان می‌رود حدود پنج‌ششم از کل ماده موجود در کیهان را در بر می‌گیرد؛ با این حال، هیچ نوری از خود نمی‌تاباند، بازنمی‌تاباند و جذب نمی‌کند.[1][5]

از آنجا که سیاه‌چاله‌ها ذاتاً نوری تابش نمی‌کنند و جرمی بسیار سنگین دارند، مدت‌هاست که کاندیدای طبیعی این ماده پنهان قلمداد می‌شوند. اخترشناسان می‌دانند سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم در مرکز بیشتر کهکشان‌ها جا خوش کرده‌اند، اما حتی بزرگ‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده آن‌ها نیز وزنی در حدود ۳۶ میلیارد برابر خورشید دارند.[1][5]

سیاه‌چاله‌های بهت‌آور بزرگ این غول‌های مرکزی کهکشان‌ها را هم کوتوله نشان می‌دادند. از آنجا که هیچ رصدخانه‌ای تاکنون رد چنین اجرام شگرفی را نگرفته است، پژوهشگران مطمئن بودند آن‌ها درون کهکشان‌های امروزی مخفی نشده‌اند. فرضیه نظریه‌پردازان این بود که شاید چنین هیولاهایی در خلأهای پهناور و تهی میان خوشه‌های کهکشانی سرگردان باشند.[1][5]

برای آنکه جرمی در دسته سیاه‌چاله‌های بهت‌آور بزرگ جای گیرد، باید جرمی دست‌کم معادل ۱۰۰ میلیارد برابر خورشید داشته باشد.

رمزگشایی از تابش زمینه کیهانی

پژوهشگران برای اینکه ببینند آیا این غول‌های فرضی واقعاً در تاروپود فضا وجود دارند یا نه، به سپیده‌دم کیهان نگریستند. آن‌ها تمرکز خود را روی تابش زمینه کیهانی یا همان CMB گذاشتند؛ ضعیف‌ترین و کهن‌ترین تابش برجای‌مانده در عالم که در سن ۳۸۰ هزار سالگی کیهان آزاد شده است.[3][5]

در آن برهه، جهان در حال انبساط سرانجام به اندازه‌ای سرد شد که پلاسمای داغ و کدر از میان رفت و بستر شکل‌گیری نخستین اتم‌ها مهیا گردید. نوری که در جریان این گذار به دام نیفتاد، از آن زمان تا به امروز در کیهان در حال سفر است و نقشه‌ای دست‌نخورده از چگونگی توزیع ماده در روزهای اولیه عالم را در دل خود حمل می‌کند.[3][5]

سازوکار ماجرا اینجاست: اگر ماده تاریک به جای گردوغبار زیراتمی همگن، از سیاه‌چاله‌های شگفت‌آور غول‌پیکر ساخته شده بود، هندسه توزیع جرم شکل دیگری به خود می‌گرفت. جرم عالم به جای پراکندگی نرم، در شمار اندکی جرم فوق‌العاده چگال و سنگین جمع می‌شد و چنین تراکمی حتماً ردپایی منحصر‌به‌فرد از خود برجای می‌گذاشت.[3][5]

نیکلاس لایستر، فیزیکدان نظری در دانشگاه یوهانس گوتنبرگ ماینتس، مکانیسم این اثر را این‌گونه شرح می‌دهد: «اگر این سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم به تعداد زیاد وجود داشتند و حامل بخش بزرگی از ماده تاریک بودند، اثری مشخص روی تابش زمینه کیهانی می‌گذاشتند؛ به این شکل که با اختلالات ویژه خود، تصویر صاف این تابش را دانه‌دانه می‌کردند.»[3][5]

در زبان فیزیک، به این نقش‌ها «اختلالات هم‌انحنا» (isocurvature perturbations) می‌گویند. چگالی محلی شدید جرم در دل یک سیاه‌چاله غول‌پیکر، ابتدا با کمبود موضعی تابش جبران می‌شد. با انبساط عالم و رقیق شدن پرتوها، این تعادل برهم می‌خورد و پتانسیل‌های گرانشی ایجاد می‌کرد که نقشه تابش زمینه کیهانی را دستخوش اعوجاج می‌ساخت.[2][4]

میراث ماندگار رصدخانه فضایی پلانک

تیم پژوهشی برای ردیابی این دانه‌دانگی کیهانی، به داده‌های رصدخانه فضایی پلانک وابسته به آژانس فضایی اروپا تکیه کرد. تلسکوپ پلانک چهار سال و نیم از مأموریت خود را صرف نقشه‌برداری فوق‌العاده دقیق از تابش زمینه کیهانی کرد. با اینکه این ماهواره در اکتبر ۲۰۱۳ خاموش شد، داده‌های آن همچنان معتبرترین معیار کیهان‌شناسان برای سنجش فرضیه‌هاست.[3][4]

کریستوفر گرلاخ، فیزیکدان نظری در پژوهشکده فیزیک نظری ماینتس، می‌گوید: «اینکه ۱۳ سال پس از خاموشی تلسکوپ پلانک همچنان از اطلاعات آن درک جدیدی از تکامل و ساختار کیهان استخراج می‌کنیم، به خوبی نشان می‌دهد این مأموریت چه جایگاه ارزنده‌ای برای جامعه فیزیک داشته و دارد.»[3]

داده‌های به‌دست‌آمده از پلانک گواهی می‌دهند دمای تابش زمینه کیهانی به‌طرز چشمگیری یکدست است، به‌طوری که نوسانات نقطه‌ای آن تنها در حدود یک قسمت در هر ۱۰۰ هزار است. تیم پژوهش با مدل‌سازی اثر گرانشی اسلَب‌ها و سنجش آن در برابر داده‌های ماهواره‌ای، نشان دادند که ردپای نظری با واقعیت رصدی همخوانی ندارد.[3][5]

داده‌های گردآوری‌شده از ماهواره پلانک متعلق به آژانس فضایی اروپا، که تا سال ۲۰۱۳ فعال بود، همچنان معیار طلایی بررسی کیهان آغازین محسوب می‌شود.

جهان واقعی به اندازه کافی دانه دانه نیست که بتواند این هیولاها را در پس پرده پنهان کند. یکنواختی چشمگیر تغییرات دما در تابش زمینه کیهانی، سقف تنگی را برای مقدار جرمی که می‌تواند درون چنین اجرام سهمگینی محبوس باشد تعیین می‌کند؛ بر همین اساس، پژوهشگران پرونده اسلَب‌ها را به عنوان منشأ ماده تاریک بستند.[3][5]

این تحلیل همچنین ابعاد شکل‌گیری این غول‌های فرضی را روشن‌تر می‌سازد. بر خلاف سیاه‌چاله‌های امروزی که حاصل فروریزش ستارگان بسیار سنگین در پایان عمرشان هستند، اسلَب‌ها باید از نوع «نخستین» می‌بودند؛ یعنی اجرامی که در کسری از نخستین ثانیه پس از مه‌بانگ و مستقیماً از تراکم خوشه‌های آغازین ماده متولد شده باشند.[3][5]

بسته شدن پرونده معماهای کیهان آغازین

کنار گذاشته شدن اسلَب‌ها به عنوان سازنده اصلی ماده تاریک، موجی از پیامدها را برای سایر پرونده‌های حل‌نشده کیهان‌شناسی به همراه دارد. طی سال‌های گذشته، نظریه‌پردازان از این غول‌ها به عنوان اهرمی ساده برای گره‌گشایی از چند راز دیگر در کیهان آغازین بهره می‌بردند.[2][3]

یکی از این رازها، پس‌زمینه امواج گرانشی نانوهرتز است. رصدهای اخیر آرایه‌های زمان‌سنجی تپ‌اخترها حاکی از زمزمه‌ای با بسامد پایین از امواج گرانشی بود که در سراسر زمین ثبت می‌شد. گروهی از فیزیکدانان حدس می‌زدند ادغام سیاه‌چاله‌های بسیار غول‌پیکر نخستین شاید همان چشمه اصلی تولید این امواج در بافت فضا-زمان باشد.[2][3]

معمای دیگر به تصاویر تلسکوپ فضایی جیمز وب برمی‌گردد؛ تلسکوپی که کهکشان‌هایی حیرت‌انگیز، بزرگ و از نظر تکاملی بالغ را در ژرفای کیهان اولیه کشف کرد. یک فرضیه رقیب می‌گفت سیاه‌چاله‌های بهت‌آور بزرگ ممکن است همان بذر گرانشی اولیه‌ای بوده باشند که با بلعیدن و کشیدن گازها، چنین ساختارهای عظیمی را به سرعت شکل داده‌اند.[2][3]

تحلیل تازه روی داده‌های تابش زمینه، عملاً خط بطلانی بر هر دو نظریه کشید. از آنجا که شواهد ماهواره پلانک وجود پرشمار اسلَب‌ها را منتفی می‌داند، این اجرام نه می‌توانند سازنده پس‌زمینه امواج گرانشی باشند و نه معمار کهکشان‌های زودهنگام تلسکوپ جیمز وب.[2][3]

لایستر در این زمینه توضیح داد: «پاسخ این معماها را نیز نمی‌توان در اسلَب‌ها جست‌وجو کرد، چرا که داده‌های ما نشان دادند این غول‌ها به تعداد چشمگیر تشکیل نشده‌اند. کیهان اولیه هنوز پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانی پیش روی ما گذاشته است.»[3]

تغییر جهت جست‌وجو به مقیاس میکروسکوپی

اگرچه این پژوهش پنجره جرمی را روی سیاه‌چاله‌های غول‌آسا می‌بندد، اما همه سیاه‌چاله‌های نخستین را از میدان خارج نمی‌کند. مؤلفان مقاله تصریح می‌کنند که یافته‌های آن‌ها منحصراً ناظر بر اجرام سنگین‌تر از ۱۰۰ میلیارد برابر خورشید است و سیاه‌چاله‌های نخستین سبک‌تر همچنان، هرچند با قید و شرط‌های زیاد، در دایره احتمالات قرار دارند.[2][5]

با کنار رفتن سیاه‌چاله‌های غول‌آسا، اکنون فیزیکدانان در حال بررسی فرضیه ساخت ماده تاریک از سیاه‌چاله‌های میکروسکوپی هم‌جرم سیارک‌ها هستند.

در واقع، تنها محدوده جرمی که سیاه‌چاله‌های نخستینِ غیرچرخان هنوز می‌توانند تمام ماده تاریک کیهان را پوشش دهند، «پنجره سیارکی» نام دارد. این سیاه‌چاله‌های فرضی، اجرامی خارق‌العاده چگال اما از نظر فیزیکی بسیار ریز هستند که جرمی در اندازه یک سیارک بزرگ را درون فضایی کوچک‌تر از یک اتم فشرده کرده‌اند.[2][5]

پژوهشگران ماینتس اکنون در پی آن هستند که با استفاده از همین نوع قیود و ابزارهای کیهان‌شناختی، سرنوشت سیاه‌چاله‌های خرد سیارکی را نیز بیازمایند. اگر این تلاش نیز به رد آن‌ها ختم شود، فرضیه ساخت ماده تاریک از سیاه‌چاله‌های نخستین به‌طور کلی از هم خواهد پاشید و فیزیکدانان ناگزیرند توجه خود را تماماً به ایده‌های دیگر معطوف سازند.[3][5]

تا این لحظه، ماهیت بنیادین ماده تاریک همچنان در تاریکی باقی مانده است. چه پاسخ در قالب ذرات زیراتمی ناشناخته باشد، چه در دل سیاه‌چاله‌های میکروسکوپی و چه پدیده‌ای ناشناخته فراتر از مدل استاندارد ذرات، هر توضیحی که ارائه شود باید بتواند از آزمون صافی و یکدستی نور کهن برجای‌مانده از مه‌بانگ سربلند بیرون آید.[1][5]

نکات کلیدی

  1. سیاه‌چاله‌های فرضی «بهت‌آور بزرگ» با جرم بیش از ۱۰۰ میلیارد برابر خورشید، به عنوان منشأ اصلی ماده تاریک مردود اعلام شدند.
  2. پژوهشگران با بررسی داده‌های ماهواره پلانک دریافتند تابش زمینه کیهانی یکدست‌تر از آن است که چنین اجرام عظیمی را در خود پنهان کرده باشد.
  3. این یافته‌ها همچنین این هیولاهای فرضی را به عنوان علت پس‌زمینه امواج گرانشی نانوهرتز و کهکشان‌های پرجرم اولیه رد می‌کند.
  4. اکنون نگاه فیزیکدانان به این معطوف شده که آیا سیاه‌چاله‌های نخستین بسیار ریزتر با جرم معادل سیارک‌ها می‌توانند معمای جرم گمشده جهان را حل کنند یا خیر.

آنچه نمی‌دانیم

  • اینکه آیا ماده تاریک از ذرات زیراتمی هنوز کشف‌نشده ساخته شده یا حاصل سیاه‌چاله‌های میکروسکوپی نخستین با جرم سیارکی است.
  • چه عاملی سازنده پس‌زمینه امواج گرانشی نانوهرتز است که اخیراً توسط آرایه‌های زمان‌سنجی تپ‌اختر شناسایی شد، اکنون که نقش سیاه‌چاله‌های غول‌آسا رد شده است.
  • کهکشان‌های شگفت‌انگیز، بزرگ و تکامل‌یافته اولیه که توسط تلسکوپ فضایی جیمز وب شکار شده‌اند، چگونه توانسته‌اند با این سرعت سر برآورند.

روند رویداد

  1. ۱۳٫۸ میلیارد سال پیش

    مه‌بانگ رخ می‌دهد و تراکم‌های شدید ماده بستری فرضی برای تولد سیاه‌چاله‌های نخستین فراهم می‌سازد.

  2. ۳۸۰ هزار سال پس از مه‌بانگ

    دمای کیهان افت می‌کند و با ایجاد نخستین اتم‌ها، نوری آزاد می‌شود که امروزه به نام تابش زمینه کیهانی ثبت می‌گردد.

  3. اکتبر ۲۰۱۳

    آژانس فضایی اروپا پس از چهار سال و نیم نقشه‌برداری دقیق از کیهان آغازین، فعالیت تلسکوپ فضایی پلانک را خاتمه می‌دهد.

  4. اکتبر ۲۰۲۶

    فیزیکدانان با انتشار تحلیلی جدید از داده‌های پلانک، نقش سیاه‌چاله‌های غول‌پیکر را به عنوان بخش عمده ماده تاریک رد می‌کنند.

کیهان‌شناسان نظری 40%اخترشناسان رصدی 35%فیزیکدانان ذرات 25%
کیهان‌شناسان نظری
بر مدل‌های ریاضیاتی عالم اولیه و چگونگی ایجاد ساختارهای بسیار پرجرم از نوسانات چگالی نخستین تمرکز دارند.
اخترشناسان رصدی
با تکیه بر داده‌های تجربی ابزارهایی همچون ماهواره پلانک و تلسکوپ فضایی جیمز وب، مدل‌های تئوری کیهان را اعتبارسنجی و محدود می‌کنند.
فیزیکدانان ذرات
ذرات زیراتمی بنیادین نظیر اکسیون‌ها یا ویمپ‌ها را نامزدهای بسیار محتمل‌تری برای ماده تاریک نسبت به سیاه‌چاله‌ها می‌دانند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • فیزیکدانان ذرات که مدافع کاندیداهایی مانند اکسیون‌ها یا ذرات پرجرم با برهم‌کنش ضعیف (WIMP) هستند و مدل‌های آن‌ها با رد گزینه‌های ماکروسکوپیک قوت می‌گیرد.

منابع

پوشش منابع

5 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

کیهان‌شناسان نظری 40%اخترشناسان رصدی 35%فیزیکدانان ذرات 25%
  1. [1]Natureاخترشناسان رصدی

    Even stupendous black holes can't explain dark matter

    مطالعه در Nature →
  2. [2]Physical Review Lettersکیهان‌شناسان نظری

    Closing the Mass Window for Stupendously Large Black Holes

    مطالعه در Physical Review Letters →
  3. [3]Johannes Gutenberg University Mainzکیهان‌شناسان نظری

    Mainz researchers rule out “stupendously large” primordial black holes as significant part of dark matter

    مطالعه در Johannes Gutenberg University Mainz →
  4. [4]arXivکیهان‌شناسان نظری

    Closing the Mass Window for Stupendously Large Black Holes

    مطالعه در arXiv →
  5. [5]Phys.orgفیزیکدانان ذرات

    'Stupendously large' primordial black holes ruled out as a dark matter source

    مطالعه در Phys.org →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.