رفتن به محتوای اصلی
همگرایی گرانشیتلسکوپ فضایی جیمز وب· 8 دقیقه مطالعه· در علم

ثبت ۱۰۴ رویداد ستاره‌ای بزرگ‌نمایی‌شده در کهکشان دوردست اژدها توسط تلسکوپ جیمز وب

ستاره‌شناسان با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب، ۱۰۴ رویداد مجزای ستاره‌ای بزرگ‌نمایی‌شده را در کهکشانی با فاصله ۶.۵ میلیارد سال نوری شناسایی کردند. این کاتالوگ رکوردشکن، علاوه بر ارائه چشم‌اندازی کم‌نظیر از نحوه شکل‌گیری ستارگان سنگین، آزمونی رصدی و نوین برای کشف ماهیت ماده تاریک فراهم می‌آورد.

به قلم ندا وزیری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

در فاصله ۶.۵ میلیارد سال نوری از زمین، کهکشانی دوردست ستارگان منفرد خود را در برابر چشمان تیزبین تلسکوپ فضایی جیمز وب آشکار کرده است. اخترشناسان موفق شده‌اند ۱۰۴ رویداد ستاره‌ای بزرگ‌نمایی‌شده و مجزا را در کهکشان موسوم به «اژدها» (Dragon) شناسایی کنند؛ قوسی کشیده و درخشان از نور که پهنه کیهان را پیموده است. این فهرست، بزرگ‌ترین مجموعه از چنین رویدادهایی است که تاکنون در دل یک جرم دوردست کیهانی به ثبت می‌رسد.[1][2][3]

این یافته که در تاریخ ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه «Astronomy & Astrophysics» منتشر شد، رکورد پیشین ۴۴ رویداد ثبت‌شده در همین کهکشان را بیش از دو برابر کرده است. گروه پژوهشی بین‌المللی به سرپرستی خوزه ماریا پالنسیا از مؤسسه فیزیک کانتابریا، داده‌های فروسرخ گردآوری‌شده طی سه سال را تجزیه‌وتحلیل کردند. نتایج به‌دست‌آمده، دریچه‌ای تازه به‌سوی سازوکار شکل‌گیری ستارگان پرجرم و نیز ساختار نادیدنی جهان می‌گشاید.[2][5]

از نظر محاسبات اپتیکی، دیدن تک‌ستاره‌ها در چنین فواصل کیهان‌شناختی دوردستی قاعدتاً باید غیرممکن باشد. کهکشان اژدها در انتقال به سرخ ۰.۷۲۵ جای گرفته و آن‌قدر دور است که حتی آینه ۶.۵ متری جیمز وب نیز در حالت عادی قادر به تفکیک جمعیت ستاره‌ای آن نیست. در عوض، دانشمندان از پدیده‌ای طبیعی بهره بردند که قرن گذشته توسط نظریه نسبیت عام آلبرت اینشتین پیش‌بینی شده بود: تقویت گرانشی نور.[3][5]

در فضای میان زمین و کهکشان اژدها، خوشه کهکشانی عظیم «آبل ۳۷۰» (Abell 370) قرار دارد؛ مجموعه‌ای از صدها کهکشان با فاصله‌ای نزدیک به چهار میلیارد سال نوری. میدان گرانشی خردکننده این خوشه، بافت فضا-زمان پیرامون خود را تاب می‌دهد و نوری را که از کهکشان اژدها در پس‌زمینه می‌تابد، خمیده و بزرگ‌نمایی می‌کند. این عدسی گرانشی قدرتمند، کهکشان دوردست را به کمانی کشیده و متمایز تبدیل کرده است.[2][3]

با عبور یک تک‌ستاره از مرز بزرگ‌نمایی بسیار شدیدی موسوم به کاستیک، روشنایی ظاهری آن می‌تواند تا هزاران برابر افزایش یابد.

تلسکوپی از جنس گرانش

درون این قوس دگرگون‌شده، شدت بزرگ‌نمایی یکدست نیست. گرانش خوشه خطوط مرزی مشخصی پدید می‌آورد که به «کاستیک» (Caustic) یا سوزآور معروف‌اند؛ نواحی باریکی که ضریب تقویت نور در آن‌ها به شکلی نجومی اوج می‌گیرد. هنگامی که ستاره‌ای در کهکشان اژدها به آرامی از روی یکی از این خطوط نامرئی گذر می‌کند، درخشندگی ظاهری‌اش برای مدتی کوتاه صدها تا هزاران برابر افزایش می‌یابد.[3][4]

ستارگان خودِ خوشه پیش‌زمینه و توده‌های نامرئی ماده تاریک، این ماجرا را پیچیده‌تر هم می‌کنند؛ آن‌ها خطوط اصلی بزرگ‌نمایی را می‌شکنند و به شبکه‌ای درهم‌تنیده از «میکروکاستیک‌ها» بدل می‌سازند. با حرکت بسیار آرام کهکشان پس‌زمینه نسبت به آبل ۳۷۰، ستارگان آن از دل این شبکه میکروسکوپی رد می‌شوند. در لحظه دقیق عبور از کاستیک، دو تصویر گرانشی حاصل از ستاره ادغام شده و جرقه‌ای بسیار درخشان بر جای می‌گذارند.[3][4]

پژوهشگران در گزارش علمی خود توضیح می‌دهند: «این پدیده‌های بسیار بزرگ‌نمایی‌شده، ذیل رویدادهای گذرا طبقه‌بندی می‌شوند.» به محض آنکه ستاره فرآیند عبور را به پایان می‌برد، تصاویر ادغام‌شده ناپدید می‌شوند و روشنایی ستاره ظرف چند روز تا چند هفته دوباره در دل تاریکی کم‌رنگ می‌شود. برای به دام انداختن این علائم زودگذر، دانشمندان ناچار بودند چندین تصویر مختلف از یک ناحیه مشخص از آسمان را در بازه‌های متوالی با هم مقایسه کنند.[5]

جداسازی جرقه‌های ستاره‌ای

تیم تحقیقاتی با اتکا به داده‌های دوربین فروسرخ نزدیک جیمز وب (NIRCam)، تصاویری را بررسی کرد که بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ در چهار فیلتر فروسرخ مختلف شامل F150W ،F182M ،F200W و F210M ثبت شده بودند. این کار تحلیلی به غایت پرزحمت بود و نیاز به هم‌ترازی میکرومتری و بی‌نقص تصاویری داشت که در طول سه سال با زوایای رصدی اندکی متفاوت برداشته شده بودند.[3][5]

پژوهشگران پس از حذف نور درخشان هسته کهکشان اژدها و فیلتر کردن اجرام نامربوط پیش‌زمینه، در امتداد قوس به دنبال نوسانات نقطه‌ای در میزان روشنایی گشتند. الگوریتم‌های خودکار اولیه ۲۲۴ مورد بالقوه را علامت‌گذاری کردند. سپس ستاره‌شناسان باید تعیین می‌کردند کدام‌یک از این جرقه‌ها مربوط به یک رویداد فیزیکی واحد هستند که در چند فیلتر مختلف یا طی مراجعات رصدی مجزا ثبت شده‌اند.[3]

با تلفیق نشانه‌های هم‌پوشان و تکراری، فهرست نهایی به ۱۰۴ رویداد منحصربه‌فرد عبور از کاستیک تقلیل یافت. این روند سخت‌گیرانه تضمین کرد که کاتالوگ نهایی، بازتاب‌دهنده رویدادهای ستاره‌ای واقعی باشد و خطاهای رصدی را تفکیک کند. خروجی نهایی، نمونه‌ای با ارزش آماری بالا از درخشان‌ترین ستارگان کهکشانی را در اختیار می‌گذارد که تصویرش مربوط به زمانی است که کیهان تقریباً نصف سن کنونی‌اش را داشت.[3][5]

کاتالوگ جدید حاوی ۱۰۴ رویداد ستاره‌ای منحصربه‌فرد، رکورد پیشین ثبت‌شده در کهکشان اژدها را بیش از دو برابر کرده است.

ابرغول‌های سرخ و آبی

نوسانات نوری ثبت‌شده توسط جیمز وب منحصراً به غول‌آساترین و پرنورترین ستارگان کهکشان اژدها تعلق دارند. در حین یک رویداد ریزهمگرایی، ستاره‌ای با قدر مطلق ۴.۱- می‌تواند در فیلترهای فروسرخ تلسکوپ تا قدر ظاهری ۳۰ تقویت شود؛ سطحی از روشنایی که برای آشکارسازی در نوردهی‌هایی تنها چندساعته کفایت می‌کند.[5]

با واکاوی داده‌های نورسنجی این ۱۰۴ رخداد بزرگ‌نمایی‌شده، ردپای ستارگان ابرپرجرم و با درخشندگی بسیار شدید، از جمله ابرغول‌های سرخ، شناسایی شد. این اطلاعات جمعیت‌شناختی سرنخ‌هایی بنیادین پیرامون وضعیت تحولی کهکشان اژدها به دست می‌دهد؛ نشانه‌ای آشکار از اینکه این کهکشان توان نگهداری و تغذیه جمعیت‌هایی از ستارگان سنگین را دارد که سوخت هسته‌ای خود را با سرعتی سرسام‌آور می‌سوزانند.[2][3]

وجود این ابرغول‌های کم‌عمر حاکی از آن است که با کهکشانی بالغ اما از نظر ستاره‌زایی پویا روبه‌رو هستیم که هنوز هم مشغول زایش ساختارهای تازه است. توانایی شمارش و دسته‌بندی تک‌تک این ستارگان غول‌پیکر به دانشمندان فرصت می‌دهد نظریه‌های تکامل ستاره‌ای را در دوران‌های دور کیهان محک بزنند؛ کاری که پیش‌تر فقط در همسایگی کهکشانی خودمان امکان‌پذیر بود.[3][5]

محققان خاطرنشان کرده‌اند که شاید برخی ستارگان متغیر، مانند قیفاووسی‌های با دوره تناوب بلند، در نوردهی‌های بسیار عمیق حتی بدون جهش شدید ریزهمگرایی نیز قابل رؤیت باشند. با این حال، پدیده‌های عبور از کاستیک نمونه‌ای بسیار فراگیرتر و ناهمگن‌تر از جمعیت‌های سنگین این کهکشان را آشکار کرده و دیدگاهی بی‌سابقه از تحولات درونی آن ارائه می‌دهند.[5]

ردپای ماده تاریک

گذشته از ستاره‌شناسی رصدی، این ۱۰۴ رخداد ابزاری بسیار برنده برای مطالعه ماهیت ماده تاریک در اختیار کیهان‌شناسان می‌گذارند. این ماده ناشناخته بخش اعظم جرم کل جهان را تشکیل می‌دهد، با این وجود چیستی ذرات آن کماکان یکی از بزرگ‌ترین گره‌های ناگشوده فیزیک مدرن است. همگرایی گرانشی جزو معدود روش‌هایی است که بررسی بی‌واسطه آن را مقدور می‌سازد.[2][4]

از آنجا که فرم و نحوه پراکندگی ریزکاستیک‌ها پیوند مستقیمی با چگونگی توزیع جرم در خوشه آبل ۳۷۰ دارد، این جرقه‌های درخشان همانند حسگرهایی عمل می‌کنند که ساختار چگالی نادیدنی خوشه را می‌سنجند. پژوهشگران در حین نقشه‌برداری متوجه نوعی عدم‌تقارن عجیب در توزیع رویدادهای عبور از کاستیک در مجاورت «خمینه بحرانی» (Critical curve) این عدسی گرانشی شدند.[5]

طرحواره: مکان‌یابی و زمان‌بندی دقیق جرقه‌های ستاره‌ای، نقشه‌ای از ساختار نامرئی ماده تاریک در دل خوشه پیش‌زمینه ارائه می‌دهد.

این عدم‌تقارن نامعمول را می‌توان به عنوان یک نشانه تجربی از «ماده تاریک موجی» (Wave Dark Matter) تفسیر کرد؛ مدلی نظری که پیشنهاد می‌کند ماده تاریک از ذراتی فوق‌العاده سبک با رفتارهای موجیِ کوانتومی در ابعاد ماکروسکوپیک تشکیل شده است. نقش‌های تداخلی چنین امواجی موجب نوسانات مشخصی در چگالی خوشه پیش‌زمینه می‌شود و الگوی شبکه ریزکاستیک‌ها را تغییر می‌دهد.[5]

با این همه، دانشمندان در مواجهه با این فرضیه محافظه‌کارانه عمل می‌کنند. آن‌ها تصریح دارند که این عدم‌تقارن هنوز در مدل مبنای عدسی مشاهده می‌شود و چه بسا صرفاً ناشی از خطای کالیبراسیون و برآورد نادقیق مکانِ دقیق خمینه بحرانی باشد. در حال حاضر، این کشف را باید جرقه‌ای نویدبخش قلمداد کرد، نه سندی قطعی بر اثبات این مدل کوانتومی.[5]

نویسندگان مقاله توضیح می‌دهند: «ما همچنین از این رویدادها برای رهگیری مناطقی که بالاترین سطح بزرگ‌نمایی را دارند استفاده کردیم؛ رویکردی که روشی جایگزین جهت نقشه‌برداری از خمینه‌های بحرانی سیستم فراهم می‌سازد.» با اصلاح مدل‌های عدسی به کمک این ۱۰۴ نقطه داده، محققان قادرند خطاهای محاسباتی را به تدریج برطرف کرده و سیگنال گرانشی واقعی هاله ماده تاریک را بیرون بکشند.[5]

توسعه میکروسکوپ کیهانی

قوس کهکشانی اژدها جایگاه ویژه‌ای در تاریخ علم نجوم دارد. وقتی ستاره‌شناسان فرانسوی برای اولین بار در سال ۱۹۸۷ پی به ماهیت واقعی آن در پشت خوشه آبل ۳۷۰ بردند، این جرم به عنوان نخستین کهکشان غول‌پیکر با عدسی گرانشی ثبت شد. اینک پس از گذشت نزدیک به چهار دهه، این سیستم کیهانی کماکان مرزهای رصد و شناخت ما را جابه‌جا می‌کند.[2][5]

دستاورد این کارزار سه‌ساله نشان می‌دهد که دیده‌بانی‌های متوالی و وضوح بالای جیمز وب می‌توانند پدیده‌های به ظاهر نادرِ ریزهمگرایی را به یک روش آماری استوار بدل سازند. آنچه زمانی کشف تصادفی یک ستاره تقویت‌شده انگاشته می‌شد، اکنون جای خود را به نقشه‌برداری‌های سیستماتیک از تک‌تک اعضای کهکشان‌های دوردست داده است.[2]

ستاره‌شناسان قصد دارند این شیوه متکی بر بازه‌های زمانی را برای سایر قوس‌های گرانشی شناخته‌شده در کیهان به کار گیرند. با پایش چندساله کهکشان‌های دچار اعوجاج، جامعه علمی می‌تواند کاتالوگی شامل هزاران ستاره در ژرفای فضا پدید آورد و فهم دقیق‌تری از چرخه حیات ستارگان در جهان اولیه حاصل کند.[2][4]

ستاره‌شناسان قصد دارند این شیوه متکی بر بازه‌های زمانی را برای سایر قوس‌های گرانشی شناخته‌شده در کیهان به کار گیرند.

علاوه بر این، انباشت آماریِ موارد گذر از کاستیک در خوشه‌های کهکشانی گوناگون، روش‌هایی مستقل برای آزمودن فرضیات ماده تاریک پیش رو می‌گذارد. اگر همان عدم‌تقارنی که در آبل ۳۷۰ دیده شد در سایر سامانه‌های عدسی نیز تکرار شود، ادعای وجود ماده تاریک موجی یا سایر مدل‌های نامتعارف قوت بسیار بیشتری خواهد گرفت.[4][5]

در حال حاضر، این ۱۰۴ درخشش ناگهانی در کهکشان اژدها تجسم خیره‌کننده‌ای از پیوند تلسکوپ‌های طبیعی عالم با اوج مهندسی فضایی بشر به شمار می‌روند. جیمز وب ثابت کرده است که حتی قادر به تفکیک ساختار اجزای کهکشانی است که از نظر قوانین اپتیک مرسوم باید چیزی جز لکه‌ای تار و نامشخص به نظر نمی‌رسید.[1][3]

با ادامه نظارت ستاره‌شناسان بر قوس کهکشان اژدها در چرخه‌های رصدی بعدی، ستارگان بیشتری از میان این بافتار نادیدنی کاستیک‌ها عبور خواهند کرد. هر جرقه نویافته، نقطه‌ای تازه به این کاتالوگ خواهد افزود و به‌آرامی هم هندسه پنهان خوشه و هم جزییات ستارگان دوردستی را که آشکار ساخته است، روشن‌تر خواهد کرد.[5]

نکات کلیدی

  • اخترشناسان ۱۰۴ رویداد مجزای ستاره‌ای بزرگ‌نمایی‌شده را در کهکشان اژدها شناسایی کردند که بیش از دو برابر رکورد پیشین برای یک تک‌جرم دوردست است.
  • تلسکوپ فضایی جیمز وب این جرقه‌ها را حین گذر ستارگان از خطوط مرزی با بزرگ‌نمایی فرین که توسط یک خوشه کهکشانی پیش‌زمینه شکل گرفته‌اند، ثبت کرد.
  • این فهرست دربرگیرنده ستارگانی بسیار درخشان و سنگین همچون ابرغول‌های سرخ است که نشان می‌دهد کهکشان دوردست همچنان محل زایش فعال جمعیت‌های ستاره‌ای است.
  • عدم‌تقارن مشاهده‌شده در الگوهای بزرگ‌نمایی، روشی رصدی و نوین برای ترسیم نقشه ماده تاریک و آزمودن مدل‌های نظری درباره ماهیت بنیادین آن به دست می‌دهد.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا عدم‌تقارن رصدشده در رویدادهای گذر از کاستیک نشانه واقعی ماده تاریک موجی است یا تنها نتیجه خطای مدل‌سازی در شبیه‌سازی عدسی گرانشی است؟
  • جرم دقیق و مرحله تکاملی هر یک از ستارگان بزرگ‌نمایی‌شده، زیرا فواصل بی‌نهایت دوردست مانع از انجام آنالیز طیف‌سنجی با جزئیات کامل می‌شود.

روند رویداد

  1. سپتامبر ۱۹۸۵

    اخترشناسان فرانسوی برای نخستین بار متوجه این باریکه نور نامتعارف در پشت خوشه کهکشانی آبل ۳۷۰ شدند.

  2. نوامبر ۱۹۸۷

    طیف‌سنجی‌ها تأیید کردند که قوس کهکشان اژدها، اولین کهکشان غول‌پیکر شناسایی‌شده با عدسی گرانشی در تاریخ نجوم است.

  3. ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴

    تلسکوپ فضایی جیمز وب رصدهای فروسرخ چنددوره‌ای را از قوس کهکشان اژدها انجام داد.

  4. سپتامبر ۲۰۲۶

    پژوهشگران کاتالوگ ۱۰۴ رویداد منحصربه‌فرد گذر از کاستیک را منتشر کردند و رکوردی تازه به جای گذاشتند.

اخترشناسان رصدی 50%کیهان‌شناسان 50%
اخترشناسان رصدی
بر دستاورد فنی تفکیک ستارگان منفرد در فواصل کیهان‌شناختی تمرکز دارند.
کیهان‌شناسان
بر پیامدهای این روش برای نقشه‌برداری از توزیع ماده تاریک و آزمودن مدل‌های جایگزین تأکید می‌کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • فیزیک‌دانان نظری

منابع

پوشش منابع

5 منبع

2 دیدگاه شناسایی‌شده

اخترشناسان رصدی 50%کیهان‌شناسان 50%
  1. [1]Phys.orgاخترشناسان رصدی

    JWST tracks more than 100 magnified stellar events in the Dragon galaxy

    مطالعه در Phys.org →
  2. [2]USA Heraldکیهان‌شناسان

    JWST discovers 104 magnified stellar events in Dragon Galaxy, offering clues to dark matter

    مطالعه در USA Herald →
  3. [3]Neela Aasmanاخترشناسان رصدی

    JWST Tracks 104 Magnified Stellar Events in the Dragon Galaxy

    مطالعه در Neela Aasman →
  4. [4]AstroNewsکیهان‌شناسان

    JWST tracks more than 100 magnified stellar events in the Dragon galaxy

    مطالعه در AstroNews →
  5. [5]Astronomy & Astrophysicsکیهان‌شناسان

    The first statistical study of over 100 magnified stellar events at a redshift z ≈ 0.725 with JWST

    مطالعه در Astronomy & Astrophysics →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.