رفتن به محتوای اصلی
تکامل ستاره‌ایستاره‌های نوترونی· 8 دقیقه مطالعه· در علم

کشف جرمی ناشناخته در «شکاف جرمی» کیهان؛ همدم تاریک غول سرخ معادلات اخترفیزیک را به چالش کشید

پژوهشگران همدمی تاریک و نامرئی در مدار یک غول سرخ دوردست شناسایی کرده‌اند که دقیقاً درون «شکاف جرمی» میان ستاره‌های نوترونی و سیاه‌چاله‌ها قرار می‌گیرد؛ کشفی که مدل‌های تثبیت‌شده درباره نحوه فروپاشی ستاره‌های پرجرم در پایان چرخه حیاتشان را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرده است.

به قلم ندا وزیری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

اخترشناسانی که لرزش‌های مداری ناچیز یک ستاره غول سرخ را در فاصله ۱٬۴۶۵ سال نوری از زمین بررسی می‌کردند، همدمی تاریک و فوق‌العاده پرجرم یافته‌اند که با دسته‌بندی‌های متعارف اخترفیزیک همخوانی ندارد. این جرم نامرئی دقیقاً در «شکاف جرمی» فرضی جای گرفته است؛ منطقه‌ای ناشناخته و سال‌ها مورد مناقشه میان سنگین‌ترین ستاره‌های نوترونی شناخته‌شده و سبک‌ترین سیاه‌چاله‌ها.[2][4]

این یافته که در نشریه Science Advances منتشر شده، بر یک سامانه دوتایی با فاصله‌ای نامعمول متمرکز است که در آن، غول سرخ مرئی به دور یک مرکز جرم نامرئی می‌چرخد. پژوهشگران جرم این همدم پنهان را حدود ۲٫۵ تا ۲٫۷ برابر جرم خورشید برآورد کرده‌اند؛ رقمی که درست فراتر از بیشینه نظری جرم ستاره‌های نوترونی قرار می‌گیرد.[3][5]

تیم پژوهشی در پیش‌نویس مقاله خود در arXiv توضیح می‌دهد: «یافتن جرمی در این بازه جرمی مشخص، مانند کشف یک حلقه مفقوده تکاملی در فیزیک ستاره‌ای است.» این جرم یا یکی از پرجرم‌ترین ستاره‌های نوترونی ثبت‌شده در تاریخ رصد است یا سیاه‌چاله‌ای به‌طرز شگفت‌آور کم‌جرم؛ وضعیتی دوگانه که هر دو حالت آن فرضیات پذیرفته‌شده درباره فرآیند تشکیل اجرام فشرده را دگرگون می‌کند.[1][5]

معمای شکاف جرمی

هنگامی که سوخت هسته‌ای ستاره‌های غول‌پیکر به پایان می‌رسد، هسته آن‌ها تحت گرانش مهارناپذیر خود فرو می‌ریزد و لایه‌های بیرونی در انفجارهای مهیب ابرنواختری به فضا پرتاب می‌شوند. هسته‌هایی که جرمشان کمتر از ۲٫۲ برابر خورشید است، معمولاً به ستاره‌های نوترونی پایدار تبدیل می‌شوند؛ گوی‌هایی فوق‌العاده چگال از ماده تباهیده که قطری در حد و اندازه یک شهر معمولی دارند.[2][4]

در نقطه مقابل، هسته‌های ستاره‌ای با جرمی بیش از ۵ برابر خورشید گرانشی چنان سهمگین تولید می‌کنند که هیچ نیروی شناخته‌شده‌ای در فیزیک نمی‌تواند مانع سقوط درونی‌شان شود؛ در نتیجه ناگزیر در خود متلاشی شده و سیاه‌چاله می‌سازند. با این حال، بازه میان ۲٫۲ تا ۵٫۰ برابر جرم خورشید در مشاهدات رصدی همواره خالی مانده بود؛ غیبتی عجیب که اخترفیزیکدانان آن را «شکاف جرمی» نامیده‌اند.[1][2]

مدل‌های نظری سال‌هاست در پاسخ به این معما درجا می‌زنند که چرا طبیعت ظاهراً از خلق بقایای ستاره‌ای در این بازه میانی ناتوان است. شماری از نظریه‌پردازان فرض را بر این می‌گذاشتند که دینامیک سیالات در انفجارهای ابرنواختری اجازه پایداری به هسته‌هایی با این جرم ویژه نمی‌دهد و آن‌ها را یا تماماً متلاشی می‌کند یا به‌سرعت از این آستانه عبور داده و به سیاه‌چاله بدل می‌سازد.[2][4]

جرم تازه کشف‌شده دقیقاً میان مرزهای جرمی تثبیت‌شده برای ستاره‌های نوترونی و سیاه‌چاله‌ها قرار گرفته است.

این سامانه دوتایی تازه کشف‌شده اکنون شواهدی عینی و رصدپذیر پیش روی ما گذاشته که نشان می‌دهد اجرام مستقر در شکاف جرمی نه‌تنها متولد می‌شوند، بلکه می‌توانند در مدارهایی پایدار و دیرپا به بقای خود ادامه دهند. وجود چنین همدمی نیازمند بازنگری سراسری در نظریه‌های فروپاشی سریع و سازوکارهای ابرنواختری است که در دو دهه اخیر پایه‌های اخترفیزیک ستاره‌ای را شکل داده‌اند.[3][4]

از آنجا که این همدم هیچ نور یا تابش قابل تشخیصی ساطع نمی‌کند، دانشمندان مجبور بودند حضور آن را صرفاً از روی اثرات گرانشی‌اش بر ستاره غول سرخ استنتاج کنند. آن‌ها از روش سرعت شعاعی بهره بردند؛ تکنیکی که جابه‌جایی‌های فوق‌العاده جزئی در طیف نوری غول سرخ را هنگام دور و نزدیک شدن به زمین اندازه‌گیری می‌کند.[1][3]

ردگیری لرزش مداری ستاره

داده‌های طیف‌سنجی نشان داد که غول سرخ در یک مدار بسیار کشیده و باز به دام افتاده و گردش کامل آن ۷۸۰ روز به درازا می‌انجامد. اخترشناسان با محاسبه جرم ستاره مرئی و سرعت دقیق مداری آن توانستند کشش گرانشی همدم نادیدنی را از دید ریاضی تفکیک کرده و کمینه جرم آن را تعیین کنند.[3][5]

پژوهشگران در گزارش خود در نشریه Science Advances تأکید کرده‌اند: «دامنه منحنی سرعت شعاعی هیچ تردیدی درباره کف جرم این همدم باقی نمی‌گذارد.» دقت بالای داده‌ها احتمال اینکه این جرم یک کوتوله سفید یا ستاره معمولی رشته اصلی باشد را کاملاً رد می‌کند و تنها یک بقایای متراکم ستاره‌ای را به‌عنوان گزینه‌ای از لحاظ فیزیکی امکان‌پذیر باقی می‌گذارد.[3]

فاصله بسیار زیاد میان این دو جرم، پیچیدگی ماجرای تکاملی این سامانه دوتایی را دوچندان می‌کند. بیشتر ستاره‌های نوترونی و سیاه‌چاله‌هایی که تاکنون در سامانه‌های دوتایی رصد شده‌اند، مدارهای بسیار نزدیکی به همدم خود دارند؛ موقعیتی که باعث می‌شود گازهای ستاره مرئی را به درون خود کشیده و پرتوهای ایکس پرانرژی و درخشانی منتشر کنند.[1][2]

در این سامانه بخصوص، فاصله گسترده میان غول سرخ و جرم تاریک عملاً مانع هرگونه انتقال ماده چشمگیر میان آن دو می‌شود. بدون سرازیر شدن مداوم گازهای ستاره‌ای که به هنگام سقوط داغ شده و تابش‌های پرانرژی تولید می‌کنند، این بقایای متراکم در کل طیف الکترومغناطیسی خاموش و ساکت مانده است.[2][4]

همین سکوت کامل در امواج رادیویی و پرتوهای ایکس، مطالعه مستقیم این جرم را با تلسکوپ‌های پرانرژی معمول ناممکن کرده است. اخترشناسان اکنون کاملاً به محاسبات دقیق موقعیت‌سنجی نجومی (Astrometry) و طیف‌سنجی حرکات غول سرخ وابسته‌اند؛ رویکردی رصدی که تنها به‌تازگی توانسته به حساسیت لازم برای ردگیری چنین سامانه‌های دوتایی با مدارهای باز دست پیدا کند.[1][5]

اخترشناسان همدم تاریک را از طریق اندازه‌گیری لرزش‌های گرانشی ناشی از آن بر حرکت غول سرخ شناسایی کردند.

همدمی خاموش در تاریکی

داده‌های تلسکوپ فضایی گایا متعلق به آژانس فضایی اروپا نقشی کلیدی در کشف این ناهنجاری در حرکت خاص غول سرخ در پهنه آسمان ایفا کرد. با تطبیق داده‌های گایا با مشاهدات طیف‌سنجی پایگاه‌های زمینی، پژوهشگران توانستند موارد انحرافی را حذف کرده و ماهیت دوگانه سامانه را با ضریب اطمینان آماری بالا اثبات کنند.[1][3]

چنانچه این جرم یک ستاره نوترونی فوق‌سنگین باشد، اثبات وجود آن مستلزم یک «معادله حالت» بسیار سخت و صلب برای ماده هسته‌ای است تا مانع از فروپاشی کامل گرانشی آن شود. به این ترتیب ماده هسته‌ای درون ستاره باید با نیرویی فراتر از حد تصور همدیگر را برانند؛ فرضی که نشان می‌دهد نیروی هسته‌ای قوی در فواصل بسیار کوتاه دافعه‌ای فوق‌العاده شدید پیدا می‌کند تا از تشکیل نقطه تکینگی جلوگیری کند.[2][5]

اما اگر این همدم یک سیاه‌چاله کم‌جرم باشد، بلافاصله این معما شکل می‌گیرد که چگونه چنین تکینگی سبکی توانسته بدون بلعیدن مقادیر عظیمی از ماده در مراحل بعدی شکل بگیرد. مدل‌های کنونی انفجار ستاره‌ای بدون در نظر گرفتن نظریات فیزیکی غریب یا شرایط ستاره‌ای بسیار نادر، قادر به توجیه پیدایش سیاه‌چاله‌هایی سبک‌تر از سه برابر جرم خورشید نیستند.[1][4]

مسیر تحولی که به پیدایش این سامانه دوتایی انجامیده، موضوع گفت‌وگوهای داغ میان اعضای این تیم پژوهشی و دیگر اخترفیزیکدانان است. هنگامی که پیش‌ستاره همدم تاریک در یک انفجار ابرنواختری منهدم شد، موج شوک ناشی از آن و کاهش ناگهانی جرم باید پیوند گرانشی میان دو ستاره را از هم می‌گسیخت و غول سرخ را در اعماق کهکشان رها می‌کرد.[3][5]

بقا پس از ابرنواختر

باقی ماندن این دو جرم در مداری مشترک حاکی از آن است که این انفجار یا بسیار نامتقارن رخ داده یا شدتی فوق‌العاده اندک داشته است. فرضیه «ابرنواختر ناکام» که در آن هسته ستاره بی‌آنکه انفجار عظیمی به بیرون پرتاب کند مستقیماً به سیاه‌چاله فرو می‌ریزد، می‌تواند بقای مدار را توضیح دهد، اما چنین رویدادی با سناریوی ستاره نوترونی سنگین سازگار نیست.[2][4]

پژوهشگران در بخشی از مقاله سال ۲۰۲۶ خود نوشته‌اند: «ما با سامانه‌ای روبه‌رو هستیم که از رویدادی جان سالم به در برده که در حالت عادی مدارهای دوتایی گسترده را به‌کلی نابود می‌کند.» پارامترهای مداری حاکی از آن است که سامانه میلیون‌ها سال به همین صورت پایدار مانده و ردپای دقیقی از نحوه شکل‌گیری خشن و غیرمعمول خود را در مدارش حفظ کرده است.[3][5]

بنیان این کشف بر پایگاه‌های داده پروژه‌های پیمایش طیف‌سنجی بزرگ‌مقیاس استوار است؛ سامانه‌های خودکاری که نور میلیون‌ها ستاره را به‌طور همزمان می‌سنجند تا لرزش‌های گرانشی بسیار خفیف را شناسایی کنند. با تجمیع روزافزون این داده‌ها در سال‌های پیش رو، ستاره‌شناسان انتظار دارند جمعیت پنهانی از اجرام مشابه در شکاف جرمی کهکشان راه شیری رخ بنمایند.[1][2]

یافتن نمونه‌های بیشتری از این همدم‌های تاریک برای تعیین این نکته حیاتی است که آیا با یک پدیده استثنایی طرف هستیم یا با یک مسیر تحول ستاره‌ای کاملاً رایج در طبیعت. بررسی تنها یک سامانه نمی‌تواند مرزهای فرضیه‌های نظری را جابه‌جا کند، ولی ثبت یک جامعه آماری از اجرام شکاف جرمی، فصل پایانی متون درسی مرگ ستارگان را بازنویسی خواهد کرد.[2][4]

تصویرسازی: انتظار می‌رود پیمایش‌های طیف‌سنجی گسترده در سال‌های آینده اجرام نامرئی بیشتری را در شکاف جرمی آشکار سازند.

فیزیکدانان نظری در حال حاضر با بهره‌گیری از داده‌های دقیق این سامانه در حال آزمایش نظریات جایگزین گرانش و دینامیک نیوتونی اصلاح‌شده هستند. از آنجا که فاصله این مدار بسیار زیاد و میدان گرانشی در آن ابعاد نسبتاً ضعیف است، این سامانه مانند آزمایشگاهی طبیعی و دست‌نخورده برای محک زدن مرزهای نسبیت عام در مقیاس‌های ستاره‌ای عمل می‌کند.[4][5]

جست‌وجو برای همتایان خاموش

تیم پژوهشی برای بهینه‌سازی پارامترهای مداری، زمان رصدی جدیدی در تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) در شیلی دریافت کرده است. آن‌ها امیدوارند با محاسبه زاویه انحراف مداری با دقتی بالاتر، محدوده تخمین جرم را باریک‌تر کنند و سرانجام پرده از ماهیت فیزیکی واقعی این جرم بردارند.[1][3]

چنانچه برآورد جرم در مشاهدات تکمیلی به سمت ۲٫۲ برابر جرم خورشید کاهش یابد، احتمال ستاره نوترونی فوق‌سنگین بودن به یقین نزدیک می‌شود. برعکس، اگر داده‌ها نشان دهند جرم حداقلی قطعاً بالای ۲٫۷ برابر جرم خورشید است، جامعه نجومی ناگزیر خواهد بود پیدایش سیاه‌چاله‌های فوق‌سبک را به‌عنوان پدیده‌ای عادی در کیهان بپذیرد.[2][5]

چنانچه برآورد جرم در مشاهدات تکمیلی به سمت ۲٫۲ برابر جرم خورشید کاهش یابد، احتمال ستاره نوترونی فوق‌سنگین بودن به یقین نزدیک می‌شود.

پیامدهای این یافته فراتر از اخترفیزیک ستاره‌ای است و افق‌های تازه‌ای در حوزه آشکارسازی امواج گرانشی می‌گشاید. پیش از این رصدخانه‌های لایگو و ویرگو ادغام‌هایی دوردست میان اجرام مستقر در شکاف جرمی ثبت کرده بودند، اما مشاهده یکی از این اجرام در یک سامانه دوتایی پایدار و نزدیک، بستری رصدی و بسیار شفاف‌تر برای واکاوی ساختار درونی آن‌ها فراهم می‌سازد.[1][4]

در حال حاضر، این همدم تاریک در حکم معمایی فیزیکی است که بی‌صدا در مداری به گرد ستاره غول سرخ می‌چرخد. سامانه‌ای که به ما یادآوری می‌کند کیهان هنوز آکنده از رازهای ساختاری حل‌نشده است؛ رازهایی که گهگاه تنها با سنجش موشکافانه رقص نامحسوس یک ستاره در پهنه کهکشان برملا می‌شوند.[2][4]

نکات کلیدی

  • اخترشناسان جرمی تاریک با وزن ۲٫۵ تا ۲٫۷ برابر جرم خورشید در مدار یک غول سرخ در فاصله ۱٬۴۶۵ سال نوری کشف کردند.
  • این جرم در محدوده «شکاف جرمی» قرار دارد؛ بازه‌ای میان سنگین‌ترین ستاره‌های نوترونی و سبک‌ترین سیاه‌چاله‌ها که به‌ندرت جرمی در آن دیده می‌شود.
  • این همدم تاریک که از طریق روش سرعت شعاعی کشف شده، هیچ نور یا پرتو ایکسی منتشر نمی‌کند و بررسی مستقیم آن بسیار دشوار است.
  • باقی ماندن این سامانه دوتایی فرضیات مرسوم ابرنواخترها را به چالش کشیده و نشان می‌دهد ستاره مادر بدون نابود کردن پیوند مداری دچار فروپاشی شده است.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا این همدم نادیدنی یک ستاره نوترونی فوق‌سنگین است یا سیاه‌چاله‌ای با جرم بسیار اندک؟
  • این سامانه دوتایی با مدار باز چگونه توانسته از انفجار ویرانگر ابرنواختری که سازنده جرم فشرده بوده، جان سالم به در ببرد؟
  • آیا این شیء یک ناهنجاری استثنایی است یا پیش‌قراول جمعیتی پرشمار و پنهان از اجرام مستقر در شکاف جرمی؟

روند رویداد

  1. پیش از دهه ۲۰۱۰

    مدل‌های نظری شکاف جرمی را در بازه ۲٫۲ تا ۵٫۰ برابر جرم خورشید تعریف کردند که با نبود شواهد رصدی تأیید می‌شد.

  2. ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰

    رصدخانه‌های امواج گرانشی نظیر لایگو نخستین ادغام‌های دوردست شامل اجرام واقع در شکاف جرمی را ثبت کردند.

  3. اوایل ۲۰۲۶

    داده‌های موقعیت‌سنجی فضاپیمای گایا حرکات نامتعارفی را در یک ستاره غول سرخ در فاصله ۱٬۴۶۵ سال نوری آشکار کرد.

  4. نوامبر ۲۰۲۶

    پژوهشگران با انتشار داده‌های طیف‌سنجی اثبات کردند که این غول سرخ گرد همدمی نامرئی با جرمی معادل ۲٫۵ تا ۲٫۷ برابر خورشید می‌چرخد.

اخترشناسان رصدی 40%اخترفیزیکدانان نظری 40%مدل‌سازان تکامل سامانه‌ها 20%
اخترشناسان رصدی
تمرکز بر شناسایی بقایای پنهان ستاره‌ای با تکیه بر فناوری‌های نوین موقعیت‌سنجی نجومی.
اخترفیزیکدانان نظری
تمرکز بر لزوم بازنگری در مکانیک انفجارهای ابرنواختری و معادله حالت ماده چگال هسته‌ای.
مدل‌سازان تکامل سامانه‌ها
بررسی شیوه‌های بقای سامانه‌های دوتایی در پی انفجارهای ویرانگر مرگ ستاره‌ای.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • فیزیکدانان هسته‌ای فعال در زمینه بررسی نیروی هسته‌ای قوی در چگالی‌های فرابحرانی
  • پژوهشگران حوزه امواج گرانشی که این جرم محلی را با رویدادهای ادغام دوردست مقایسه می‌کنند

منابع

پوشش منابع

5 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

اخترشناسان رصدی 40%اخترفیزیکدانان نظری 40%مدل‌سازان تکامل سامانه‌ها 20%
  1. [1]Phys.orgاخترشناسان رصدی

    A likely supermassive neutron star might shed light on the mass gap between neutron stars and black holes

    مطالعه در Phys.org →
  2. [2]Scientific Americanاخترشناسان رصدی

    Newfound invisible object in space could be a rare supermassive neutron star

    مطالعه در Scientific American →
  3. [3]Science Advancesاخترفیزیکدانان نظری

    Discovery of a likely supermassive neutron star in a remarkably wide binary

    مطالعه در Science Advances →
  4. [4]BioScienceمدل‌سازان تکامل سامانه‌ها

    Hidden Object 1,465 Light-Years Away Defies Stellar Evolution Models

    مطالعه در BioScience →
  5. [5]arXivاخترفیزیکدانان نظری

    Discovery of a likely supermassive neutron star in a remarkably wide binary

    مطالعه در arXiv →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار علم با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.