مهار کمک‌خلبان فلای‌دبی توسط خدمه و مسافران پس از حمله خونین در کابین پرواز تل‌آویو

روز چهارشنبه ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، یک هواپیمای مسافربری شرکت فلای‌دبی که عازم تل‌آویو بود، پس از حمله کمک‌خلبان به خلبان اصلی در میانه پرواز، ناچار به فرود اضطراری در عربستان سعودی شد. فرد مهاجم قصد داشت هواپیما را سرنگون کند، اما در نهایت با اقدام جمعی مسافران و خدمه پرواز که درِ کابین خلبان را باز کردند، مهار و زمین‌گیر شد.[2][3]

این بوئینگ ۷۳۷ در حال عبور از حریم هوایی عربستان سعودی بود که درگیری خشونت‌بار در کابین آغاز شد. داده‌های سامانه‌های ردگیری پرواز نشان می‌دهد که پیش از پایدار شدن وضعیت هواپیما و هدایت آن برای فرود اضطراری در ریاض، ارتفاع پرواز با سرعتی غیرعادی به شدت کاهش یافته بود.[5]

کاپیتان اسمیت ماچهار، خلبان هندی این پرواز، پس از این واقعه در بیانیه‌ای گفت: «من برای نجات جان خودم و نجات تک‌تک کسانی که پشت در کابین نشسته بودند می‌جنگیدم.» او اقدام فوری و شجاعانه خدمه کابین را عامل اصلی نجات هواپیما دانست.

ماچهار در جریان این درگیری هدف ضربات چاقو قرار گرفت، اما توانست کنترل نسبی فرمان هدایت را حفظ کند. او در حالی که از خود در برابر سلاح کمک‌خلبان دفاع می‌کرد، سیگنال وضعیت اضطراری ارسال کرد و از خدمه و مسافران خواست فوراً به کمکش بیایند.

ورود مسافران به کابین خلبان

اوضاع تنها پس از ورود اضطراری مهمانداران و مسافران به داخل کابین کنترل شد. این افراد با استفاده از بست‌های کمربندی پلاستیکی و رابط‌های کمربند ایمنی، کمک‌خلبان را روی کف کابین مهار کردند و تا زمان فرود ایمن هواپیما بر باند فرودگاه ریاض او را نگه داشتند.[2]

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، ساعاتی بعد در پیامی تأیید کرد که این حمله اقدامی برنامه‌ریزی‌شده برای نابودی هواپیمای عازم اسرائیل بوده است. او این رخداد را یک نقص شدید امنیتی خواند که پیامدهای دیپلماتیک و عملیاتی مستقیمی برای سفرهای منطقه‌ای به همراه خواهد داشت.[3]

نتانیاهو در یک نشست خبری اظهار داشت: «این واقعه یک نقص فنی یا وضعیت اضطراری عادی نبود، بلکه فردی با تفکرات افراطی قصد داشت از یک هواپیمای مسافربری به عنوان سلاحی علیه شهروندان ما استفاده کند.» او خواستار بازنگری فوری در فرآیندهای گزینش امنیتی تمامی خطوط هوایی منطقه شد.[3]

نهادهای امنیتی و سازمان هوانوردی اسرائیل بلافاصله کمک‌خلبان را عاملی با عقاید رادیکال ارزیابی کردند. روند افراطی‌شدن او و چگونگی عبور موفقیت‌آمیزش از غربالگری‌های روانی و امنیتی پیش از پرواز، اکنون محور تحقیقات مشترک بین‌المللی است.[1]

مسافران سرگردان و پروازهای بازگشت

این فرود اضطراری موجب سرگردانی صدها مسافر، که اکثریت آن‌ها شهروندان اسرائیل بودند، در فرودگاه عربستان سعودی شد. از آنجا که ریاض و تل‌آویو روابط دیپلماتیک رسمی ندارند، هماهنگی عملیات بازگشت نیازمند میانجی‌گری‌های پیچیده بین‌المللی برای تضمین امنیت مسافران بود.[2][4]

شرکت‌های هواپیمایی اسرائیلی اعلام کردند که از روز جمعه ۲ اکتبر پروازهای اختصاصی را برای بازگرداندن این افراد از امارات آغاز می‌کنند. مسافران پرواز فرودآمده در عربستان، ابتدا به دبی منتقل شدند تا از آنجا با پروازهای ویژه راهی تل‌آویو شوند.[4]

این حمله مستقیماً کریدور هوایی میان اسرائیل و امارات متحده عربی را، که پس از توافق‌های ابراهیم در سال ۲۰۲۰ شکل گرفت، هدف قرار داده است. فلای‌دبی، به عنوان شرکت هواپیمایی دولتی امارات، نقشی کلیدی در جابه‌جایی روزانه مسافران تجاری و گردشگران میان دبی و تل‌آویو ایفا می‌کند.[1][4]

این حادثه بار دیگر یک آسیب‌پذیری ساختاری را در امنیت هوانوردی مسافربری برجسته کرد: «تهدید ناشی از عوامل خودی». تدابیر امنیتی پس از ۱۱ سپتامبر درهای کابین را در برابر نفوذ مسافران نفوذناپذیر ساخت، اما هیچ راهکاری برای زمانی که تهدید پشت کنترلرهای پرواز نشسته باشد پیش‌بینی نکرده است.[1][2]

چالش پروتکل‌های امنیتی هوانوردی

مقررات هوانوردی بین‌المللی «قاعده حضور هم‌زمان دو نفر» را در کابین الزامی می‌داند، اما این چارچوب بر این فرض بنا شده که هر دو خلبان در راستای حفظ ایمنی پرواز عمل می‌کنند؛ فرضی که حمله روز چهارشنبه نادرستی آن را به نمایش گذاشت.[5]

کمک‌خلبان که هویت و تابعیت او هنوز رسماً از سوی مقامات اماراتی اعلام نشده، در بازداشت مقامات سعودی قرار دارد. بازرسان در حال بررسی ردپای دیجیتال، سوابق مالی و ارتباطات اخیر او هستند تا مشخص شود آیا او به تنهایی عمل کرده یا وابسته به شبکه‌ای گسترده‌تر بوده است.[1][2]

دولت امارات متعهد شده است که برای شناسایی انگیزه‌های این اقدام، همکاری همه‌جانبه‌ای با بازرسان اسرائیلی و سعودی داشته باشد. سازمان هوانوردی امارات نیز چند خدمه پروازی را برای بررسی‌های مجدد امنیتی و ارزیابی‌های روان‌شناختی به صورت موقت زمین‌گیر کرده است تا از هرگونه اقدام مشابه جلوگیری شود.[1][4]

برای مسافرانی که در مهار مهاجم نقش داشتند، شوک ناشی از درگیری در ارتفاع با پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی محل فرود مضاعف شد. مقامات سعودی پیش از تسهیل خروج امن مسافران، کمک‌های درمانی اولیه‌ای را به کاپیتان ماچهار و مسافران آسیب‌دیده ارائه دادند.[2]

صنعت هوانوردی اکنون با فشارهای روزافزونی برای اجرای پایش‌های مستمر رفتاری خلبانان و خدمه روبه‌رو است. کارشناسان امنیت پرواز معتقدند بررسی‌های دوره‌ای پیشینه برای کشف گرایش‌های رادیکال در نیروهایی که به تجهیزات حساس دسترسی دارند، ناکافی است.[1]

پیامدهای دیپلماتیک و مراحل پیش‌رو

اولویت فوری در شرایط کنونی، تثبیت امنیت مسیر پروازی و بازگرداندن مسافران سرگردان به تل‌آویو است. نخستین پرواز ویژه شرکت ال‌عال قرار است شامگاه جمعه فرودگاه بین‌المللی دبی را به مقصد تل‌آویو ترک کند تا نجات‌یافتگان حادثه را بازگرداند.[4]

انتظار می‌رود نتایج اولیه بازجویی‌ها از متهم اوایل هفته آینده منتشر شود. تا آن زمان، این رخداد هشداری جدی تلقی می‌شود که حتی مستحکم‌ترین لایه‌های حفاظتی در هوانوردی مسافربری نیز توسط افراد مورد اعتماد سامانه قابل خنثی شدن هستند.[1][5]

ماچهار از روی تخت بیمارستان تأکید کرد: «شجاعت خدمه پرواز و مسافران مانع از یک فاجعه انسانی با تلفات سنگین شد. اگر فداکاری آن‌ها نبود، این هواپیما در کویر سقوط می‌کرد و من جانم را مدیون آن‌ها هستم.»

کارشناسان امنیت هوانوردی یادآور می‌شوند که پیشگیری از سقوط‌های عامدانه توسط خلبانان عمدتاً به گزارش‌دهی همکاران و سنجش‌های دقیق روان‌شناختی وابسته است. شرکت‌های هواپیمایی در خاورمیانه بازنگری سامانه‌های گزارش‌دهی ناشناس را برای ثبت رفتارهای نگران‌کننده پرسنل آغاز کرده‌اند.[1]

مداخله مسافران و گشودن درِ قفل‌شده کابین خلبان از بیرون، رخدادی بسیار نادر در تاریخ هوانوردی محسوب می‌شود. اقدام این مسافران ضرورت بازنگری در پروتکل‌های دسترسی اضطراری به کابین خلبان در مواجهه با تهدیدات داخلی را به بحثی محوری بدل کرده است.[2]