هشدار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا به دلیل کمبود سوخت دیزل در آستانه خاموشی کامل است

هنگامی که تاسیسات فوکوشیما دایچی در سال ۲۰۱۱ برق خارجی خود را از دست داد، خاموشی کامل ناشی از آن ظرف چند ساعت به یک ذوب فاجعه‌بار منجر شد، زیرا رآکتورهای آن به طور فعال در حال تولید گرما بودند. نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا که در اشغال روسیه است، اکنون با قطع کامل برق خارجی مشابهی مواجه است، اما با یک تفاوت ساختاری حیاتی: شش رآکتور آن از آوریل ۲۰۲۴ در حالت خاموشی سرد قرار دارند. این وضعیت عملیاتی، فرصت جلوگیری از یک فاجعه رادیولوژیکی را از چند ساعت به حدود ده روز افزایش می‌دهد و حاشیه زمان اندکی برای مهندسان جهت بازیابی برق فراهم می‌کند.[3]

این تاسیسات که همچنان بزرگترین نیروگاه هسته‌ای اروپا محسوب می‌شود، در ۲۰ اوت و در پی فعالیت‌های نظامی در شمال رودخانه دنیپرو، اتصال خود را با آخرین خط برق ۳۳۰ کیلوولتی باقی‌مانده، یعنی خط فروسپلاونا-۱ (Ferosplavna-1)، از دست داد. از آن زمان، این نیروگاه برای راه‌اندازی پمپ‌هایی که رآکتورها و استخرهای سوخت مصرف‌شده را خنک می‌کنند، کاملاً به ژنراتورهای دیزلی اضطراری وابسته شده است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) گزارش داد که این سایت تنها برای ۱۰ روز سوخت دیزل در اختیار دارد، زیرا فعالیت‌های نظامی از مارس ۲۰۲۴ مانع از تحویل معمول سوخت از خارج از سایت شده است.[1][2]

این وضعیت وخیم، اپراتورهای نیروگاه را مجبور کرده است تا تعداد ژنراتورهای فعال را تنها به دو دستگاه کاهش دهند تا بتوانند ذخایر سوخت باقی‌مانده را تا حد امکان حفظ کنند. شرکت دولتی انرژی هسته‌ای اوکراین، انرگواتوم (Energoatom)، هشدار داد که کارکرد مداوم و زیر بار سیستم‌های اضطراری برای هفته‌های متوالی، خطر خرابی مکانیکی را به شدت افزایش می‌دهد. اگر ژنراتورهای پشتیبان پیش از وصل مجدد برق خارجی از کار بیفتند یا سوختشان تمام شود، این تاسیسات وارد خاموشی کامل شده و کنترل بر سیستم‌های ایمنی از دست خواهد رفت.[1][3]

این بیست و هفتمین باری است که این نیروگاه از زمان تصرف آن توسط نیروهای روسی در مارس ۲۰۲۲، با قطع کامل برق خارجی مواجه می‌شود. پیش از تهاجم، زاپوریژیا برای حفظ سیستم‌های ایمنی پشتیبان خود از یک شبکه قوی شامل چهار خط ۷۵۰ کیلوولتی و شش خط ۳۳۰ کیلوولتی استفاده می‌کرد. امروزه تنها خط فروسپلاونا-۱ عملیاتی باقی مانده است که آن هم بارها بر اثر حملات پهپادی و آتش توپخانه در مناطق اطراف قطع شده و نیروگاه را کاملاً به یک اتصال واحد و بسیار آسیب‌پذیر وابسته کرده است.[2][3]

رافائل ماریانو گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که از ماه‌های اولیه اشغال، یک تیم نظارتی را در این سایت مستقر کرده است، گفت: «هر زمان که یک نیروگاه هسته‌ای برق خارجی خود را از دست می‌دهد، در دسترس بودن سوخت دیزل از اهمیت بالایی برخوردار است.» او افزود: «وضعیت کنونی بار دیگر نشان می‌دهد که چرا برق خارجی قابل‌اعتماد و مسیرهای تامین امن برای ایمنی و امنیت هسته‌ای ضروری هستند.» گروسی خاطرنشان کرد که اپراتورهای نیروگاه مجبور شده‌اند بسیار طولانی‌تر از آنچه این سیستم‌ها برای کارکرد مستقل طراحی شده‌اند، به این اقدامات اضطراری تکیه کنند.

برای حل این بحران فوری، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی میانجی‌گری یک آتش‌بس محلی را بر عهده گرفته است تا تکنسین‌های اوکراینی بتوانند با خیال راحت به خط آسیب‌دیده فروسپلاونا-۱ دسترسی پیدا کرده و آن را تعمیر کنند. انتظار می‌رود این عملیات تعمیر که در ۵ سپتامبر و پس از عملیات گسترده مین‌روبی در منطقه آغاز شد، چند روز به طول انجامد. با این حال، محیط عملیاتی همچنان به شدت بی‌ثبات است و بازرسان آژانس روزانه از وقوع انفجارها و فعالیت پهپادها در نزدیکی نیروگاه خبر می‌دهند که این امر لجستیک تعمیرات و تلاش‌های نظارتی مداوم را پیچیده می‌کند.[1]

اتکای طولانی‌مدت به ژنراتورهای دیزلی، شکنندگی شدید حاشیه‌های ایمنی فعلی نیروگاه را برجسته می‌کند. اگرچه وضعیت خاموشی سرد، گرمای واپاشی تولید شده توسط رآکتورها را به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌دهد، اما استخرهای سوخت مصرف‌شده همچنان به گردش مداوم آب نیاز دارند تا از گرم شدن بیش از حد میله‌های سوخت و در نهایت انتشار تشعشعات در محیط جلوگیری شود. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از اپراتورهای نیروگاه درخواست کرده است تا داده‌های دقیق دما را ارائه دهند تا با کاهش مداوم ذخایر دیزل، وضعیت حرارتی استخرها را از نزدیک تحت نظر داشته باشد.[1]

چالش‌های لجستیکی تامین مجدد نیروگاه، بحران را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا این تاسیسات مستقیماً در خط مقدم درگیری قرار دارد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در اواخر اوت شاهد انتقال ده‌ها تن سوخت دیزل از مکان‌های مجاور به نیروگاه بود، اما زنجیره‌های تامین منظم همچنان به دلیل تبادل آتش توپخانه قطع هستند. گروسی تاکید کرد که هیچ تاسیسات هسته‌ای نباید صرفاً برای حفظ سوخت، مجبور به کاهش عملکرد سیستم‌های خنک‌کننده ضروری شود و این وضعیت را اساساً ناپایدار خواند.[1]

اولویت فوری برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و اپراتورهای نیروگاه، تکمیل تعمیرات خط فروسپلاونا-۱ پیش از اتمام سوخت ژنراتورهای دیزلی است. اگر آتش‌بس محلی پابرجا بماند و تکنسین‌ها موفق شوند، نیروگاه تنها شریان حیاتی خود به شبکه برق اوکراین را بازخواهد یافت. در صورتی که تعمیرات با شکست مواجه شود یا این خط دوباره مورد اصابت قرار گیرد، تاسیسات آخرین سپر ایمنی خود را از دست خواهد داد و سیستم‌های خنک‌کننده حیاتی کاملاً به هر مقدار سوخت دیزلی که بتوان از یک منطقه جنگی فعال قاچاق کرد، وابسته خواهند شد.[1][3]