پژوهش جدید: نشت نفت اکوسیستم و زیستگاه‌های دریایی خلیج فارس را با تهدید بی‌سابقه مواجه کرده است

خلیج فارس با میانگین عمق تنها ۳۵ متر، یکی از کم‌عمق‌ترین دریاهای جهان است؛ ویژگی خاصی که باعث می‌شود هر قطره نفتِ نشت‌کرده، بسیار سریع‌تر از اقیانوس‌های باز به بستر دریا و زیستگاه‌های ساحلی برسد. اکنون، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که ورود میلیون‌ها لیتر نفت و مواد شیمیایی به این حوضه آبی، یک اختلال بی‌سابقه را در اکوسیستم‌های حساس آن رقم زده است.[1]

بر اساس تحلیل جدیدی که در «مجله بین‌المللی پژوهش و نوآوری در علوم اجتماعی» منتشر شده است، این آلودگی‌ها فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی را به شدت تشدید کرده‌اند. این مطالعه هشدار می‌دهد که زیستگاه‌هایی مانند صخره‌های مرجانی، علفزارهای دریایی و جنگل‌های حرا که میزبان بیش از ۷۰۰ گونه ماهی هستند، اکنون با تهدید جدی و بلندمدت مواجه‌اند.[1]

نفت خام پس از ورود به آب، تنها روی سطح باقی نمی‌ماند. ترکیبات سنگین‌تر به تدریج ته‌نشین شده و در رسوبات ریز و سیستم‌های ریشه‌ای پیچیده جنگل‌های حرا به دام می‌افتند. این مواد سمی می‌توانند مدت‌ها پس از ناپدید شدن لکه‌های سطحی، گیاهان و ارگانیسم‌های دریایی را در معرض خطر قرار دهند و روند بازیابی طبیعی را متوقف کنند.[3]

در عین حال، ترکیبات آروماتیک چندحلقه‌ای موجود در نفت، سیستم‌های تنفسی و ایمنی آبزیان را مختل می‌کنند. اثرات عصبی این مواد سمی باعث اختلال در جهت‌یابی گونه‌های حساسی مانند دلفین‌ها و لاک‌پشت‌های پوزه عقابی می‌شود که برای بقا به شدت به سیستم‌های حسی خود وابسته‌اند.[1]

گسترش آلودگی به سواحل ایران

در سواحل شمالی خلیج فارس، دامنه این بحران به وضوح قابل مشاهده است. صمد حمزه‌ئی، رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی هرمزگان، در اواخر شهریور ماه تأیید کرد که آلودگی‌های نفتی نه تنها بخش‌های وسیعی از خلیج فارس را دربرگرفته، بلکه به سرعت در حال گسترش به سواحل دریای عمان است.

به گفته حمزه‌ئی، گلوله‌های متراکم نفتی یا همان «تاربال‌ها» طی روزهای گذشته در سواحل سورو و گلشهر بندرعباس مشاهده شده‌اند. این آلودگی‌ها همچنین به سواحل جاسک، میناب و جزایر قشم، هنگام و شیدور نیز رسیده‌اند و عملیات پاکسازی با مشارکت جوامع محلی در حال انجام است.

نفوذ این آلاینده‌ها به دهانه کانال‌های پرورش میگو در منطقه سیریک، زنگ خطر را برای اقتصاد محلی به صدا درآورده است. این وضعیت تهدیدی مستقیم برای صنعت شیلات و معیشت هزاران خانواده‌ای محسوب می‌شود که زندگی و درآمد آن‌ها به طور کامل به سلامت آب‌های ساحلی وابسته است.[2]

رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی هرمزگان با اشاره به شناورهای غرق‌شده در بستر دریا هشدار داد: «این شناورها به بمب‌های ساعتی زیست‌محیطی تبدیل شده‌اند و هر لحظه امکان نشت بیشتر سوخت از مخازن آن‌ها وجود دارد.»

تهدید مضاعف برای ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره

تداوم این نشت تدریجی، بحران را از یک حادثه مقطعی به یک فاجعه مستمر تبدیل کرده است. یکی از نگران‌کننده‌ترین جنبه‌های این بحران، تهدید مستقیم ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا است. این منطقه که بزرگترین اکوسیستم جنگل‌های مانگرو در امتداد خط ساحلی خلیج فارس به شمار می‌رود، زیستگاه حیاتی پرندگان مهاجر و لاک‌پشت‌های سبز در معرض خطر انقراض است.[1]

تصاویر منتشر شده از سواحل شیدور در ماه‌های گذشته نشان می‌دهد که پرندگان، لاک‌پشت‌ها و خرچنگ‌ها در میان توده‌های قیرمانند نفت گرفتار شده‌اند. محققان تأکید می‌کنند که ورود این ترکیبات نفتی به زنجیره غذایی، نه تنها تنوع زیستی را نابود می‌کند، بلکه سلامت مصرف‌کنندگان انسانی آبزیان را نیز به خطر می‌اندازد.

علی مهدی‌نیا، از پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، با اشاره به ویژگی‌های هیدرولوژیکی خلیج فارس توضیح می‌دهد که زمان ماندگاری آب در این حوضه بین ۲ تا ۵ سال و در برخی برآوردها تا ۷ سال تخمین زده می‌شود. این چرخش کند آب به معنای ماندگاری طولانی‌مدت آلاینده‌ها در محیط است.[4]

مهدی‌نیا تأکید می‌کند: «هر قطره آلودگی که وارد این آبراه می‌شود، نه تنها برای ماه‌ها و سال‌ها در منطقه باقی می‌ماند، بلکه به دلیل جریان‌های سطحی ورودی از تنگه هرمز، مستقیماً به سواحل شمالی و زیستگاه‌های ایران هدایت می‌شود.» این مسئله آسیب‌پذیری سواحل هرمزگان را دوچندان کرده است.[4]

پیامدهای اقتصادی و راهکارهای احیا

علاوه بر شیلات، تأسیسات آب‌شیرین‌کن منطقه نیز در معرض خطر قرار دارند. ورود هیدروکربن‌های نفتی به آب‌های ساحلی می‌تواند کیفیت آب ورودی به این تأسیسات را کاهش داده و در فرآیندهای تصفیه اختلال ایجاد کند، که این امر در شرایط بحران آب منطقه، پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه خواهد داشت.[1][3]

پژوهشگران هشدار می‌دهند که تخریب تأسیسات و غرق شدن شناورها باعث ورود فلزات سنگینی مانند سرب، جیوه و کادمیوم به محیط دریایی می‌شود. این فلزات در رسوبات کف دریا تجمع پیدا کرده و برای دهه‌ها به عنوان یک منبع آلودگی مزمن باقی می‌مانند و به تدریج وارد بافت بدن آبزیان می‌شوند.

با وجود ابعاد گسترده این فاجعه، محققان معتقدند که اکوسیستم خلیج فارس در گذشته نیز توانایی شگفت‌انگیزی برای بازیابی از خود نشان داده است. این حوضه آبی پیش از این بزرگترین نشت نفتی تاریخ در سال ۱۹۹۱ را تجربه کرده و با وجود آسیب‌های فراوان، توانسته است بخش مهمی از عملکردهای زیستی خود را حفظ کند.[1][3]

برای مقابله با این بحران، پژوهشگران خواستار تشکیل یک ائتلاف محیط‌زیستی منطقه‌ای و اجرای برنامه‌های هدفمند احیا هستند. گسترش پروژه‌های پیوند مرجان‌ها و ایجاد نهالستان‌های دریایی در مناطقی مانند جزایر قشم، هنگام و تنگه هرمز، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای کمک به بازسازی این اکوسیستم‌های حیاتی است.[1]