پایان سال آبی با ثبت ناهنجاری دمایی؛ ایران ۱ تا ۱.۵ درجه گرم‌تر از نرمال بود

همانند سال آبی گذشته که با ثبت رکوردهای جدید گرمایی همراه بود، سال آبی منتهی به شهریور ۱۴۰۵ نیز با یک ناهنجاری دمایی قابل‌توجه به پایان رسید؛ با این تفاوت که برخلاف سال‌های پیشین که کم‌بارشی در سراسر کشور الگویی یکدست داشت، امسال توزیع بارش‌ها شکافی عمیق میان استان‌های مختلف ایجاد کرد. داده‌های ثبت‌شده نشان می‌دهد که فلات مرکزی ایران با خشکسالی شدید دست‌وپنجه نرم می‌کند، در حالی که برخی استان‌های حاشیه‌ای بارش‌هایی فراتر از نرمال دریافت کرده‌اند.[1]

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در تشریح کارنامه اقلیمی کشور اعلام کرد که دمای میانگین ایران در سال آبی گذشته بین ۱ تا ۱.۵ درجه سانتی‌گراد گرم‌تر از شرایط نرمال بوده است. این افزایش دما، که در برخی مناطق مرکزی و شرقی کشور حتی به اعداد بالاتری نیز رسید، مستقیماً بر میزان تبخیر آب‌های سطحی و کاهش رطوبت خاک تأثیر گذاشته است.[1][2]

از منظر سیستم‌های مدیریت منابع آب، افزایش یک درجه‌ای دما تنها یک تغییر عددی ساده نیست؛ بلکه به معنای افزایش ۶ تا ۷ درصدی پتانسیل تبخیر در حوضه‌های آبریز است. این متغیر فیزیکی باعث می‌شود که حتی در صورت دریافت بارش‌های نرمال، حجم آب در دسترس برای ذخیره‌سازی در سدها و تغذیه سفره‌های زیرزمینی کاهش یابد. در واقع، گرمایش مستمر زمین معادله منابع آبی کشور را از یک سیستم خطی به یک سیستم پیچیده و نیازمند مدیریت تطبیقی تبدیل کرده است.[2]

در بخش نزولات جوی، آمارهای سازمان هواشناسی تصویر دوگانه‌ای را ارائه می‌دهند. در حالی که میانگین بارش سالانه کشور عدد ۲۳۴ میلی‌متر را ثبت کرده که معادل بارش بلندمدت است، اما توزیع مکانی این بارش‌ها به شدت نامتقارن بوده است. استان‌های واقع در فلات مرکزی نظیر تهران، سمنان، قزوین و اصفهان با کمبود بارش قابل‌توجهی مواجه بوده‌اند. به عنوان نمونه، استان تهران حدود ۴۰ درصد از بارش مورد انتظار خود را دریافت نکرده است که این امر فشار بر منابع تأمین‌کننده آب پایتخت را مضاعف می‌کند.[1][2]

در نقطه مقابل، استان‌هایی مانند کرمان، هرمزگان، خوزستان، کردستان و آذربایجان غربی بارش‌هایی بیش از حد نرمال را تجربه کرده‌اند. این توزیع نامتقارن نشان می‌دهد که زیرساخت‌های مدیریت آب کشور باید از رویکردهای متمرکز فاصله گرفته و به سمت استراتژی‌های منطقه‌ای و مبتنی بر داده‌های محلی حرکت کنند. انتقال آب یا تکیه صرف بر سدهای بزرگ در مناطقی که با کاهش ساختاری بارش مواجه‌اند، دیگر پاسخگوی نیازهای توسعه‌ای نخواهد بود.[1]

نگاه به آینده و برنامه‌ریزی برای فصل پاییز، نقطه عطف این گزارش‌های اقلیمی است. مدل‌های پیش‌بینی هواشناسی نشان می‌دهند که بارش‌های پاییزی از نیمه مهرماه آغاز خواهند شد و انتظار می‌رود استان‌های واقع در امتداد رشته‌کوه زاگرس بارش‌هایی بیش از نرمال دریافت کنند. این چشم‌انداز، فرصتی حیاتی برای تنظیم تقویم کشاورزی، به‌ویژه آغاز بهنگام کشت گندم دیم در مناطق غربی و شمال غربی کشور فراهم می‌کند تا از رطوبت خاک بهینه‌ترین استفاده صورت گیرد.[1]

بررسی داده‌های بلندمدت نشان می‌دهد که میانگین بارندگی کشور طی پنج دهه گذشته حدود ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر کاهش یافته است. این روند کاهشی در کنار افزایش دما، ضرورت سازگاری با شرایط جدید اقلیمی را بیش از پیش نمایان می‌سازد. سیاست‌گذاران اکنون با داده‌هایی مواجه‌اند که نشان می‌دهد خشکسالی در ایران دیگر یک پدیده گذرا نیست، بلکه به یک واقعیت ساختاری تبدیل شده است.[2][3]

در نهایت، گذار از این شرایط نیازمند بازنگری در سیاست‌های کلان مصرف انرژی و آب است. با توجه به اینکه در فصل پاییز دمای مناطق غربی در شرایط نرمال پیش‌بینی شده است، مدیریت توزیع انرژی برای گرمایش و همچنین بهینه‌سازی مصرف آب در بخش کشاورزی، حلقه‌های به هم پیوسته‌ای هستند که پایداری سرزمین را در برابر تغییرات اقلیمی تضمین می‌کنند. تطبیق الگوی کشت با داده‌های هواشناسی، نخستین گام عملی در این مسیر محسوب می‌شود.[1][3]