ایران پس از آمریکا و ترکیه در رتبه سوم افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای جهان قرار گرفت

بر اساس جدیدترین گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)، میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران طی سال ۲۰۲۵ با افزایشی چشمگیر روبه‌رو شده است. این گزارش که با عنوان «شکاف انتشار ۲۰۲۶» منتشر شده، نشان می‌دهد که ایران حدود ۱۹ میلیون تن به آلاینده‌های خود افزوده است.[1][3]

این رقم، ایران را پس از ایالات متحده آمریکا و ترکیه، در جایگاه سومین کشور جهان از نظر میزان افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای قرار می‌دهد. همچنین، در میان کشورهای خارج از گروه ۲۰، ایران رتبه نخست را در رشد تولید آلاینده‌های جوی به خود اختصاص داده است.[1][3]

آن اولهوف، سردبیر علمی ارشد این گزارش، تاکید کرده است که نرخ رشد انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران حدود دو و نیم برابر میانگین جهانی است. این میزان معادل ۱۰ درصد از کل افزایش ثبت‌شده برای کشورهای خارج از اقتصادهای بزرگ گروه ۲۰ در فاصله سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ محسوب می‌شود.[3]

داده‌های پایگاه اطلاعاتی انتشار گازهای گلخانه‌ای برای تحقیقات جوی جهانی (EDGAR) که وابسته به کمیسیون اروپا است، ابعاد دقیق‌تری از این بحران را روشن می‌کند. بر اساس این داده‌ها، کل انتشار گازهای گلخانه‌ای ایران از حدود ۱۱۰۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۱۱۱۹ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ رسیده است.

عبور از مرز یک میلیارد تن

در این روش محاسبه، اثرات مخرب گازهای مختلف بر گرمایش زمین به یک واحد مشترک با عنوان «معادل دی‌اکسید کربن» تبدیل می‌شود. این آمار علاوه بر دی‌اکسید کربن، شامل گازهای به شدت مخربی مانند متان و اکسید نیتروژن نیز می‌شود که نقش عمده‌ای در تغییرات اقلیمی دارند.

انستیتو انرژی نیز در گزارش سالانه خود تایید کرده است که تولید گازهای گلخانه‌ای ایران طی یک دهه گذشته بیش از ۳۱ درصد جهش داشته است. این نهاد بین‌المللی گزارش می‌دهد که ایران اکنون پنجمین منتشرکننده بزرگ گازهای گلخانه‌ای در جهان پس از چین، آمریکا، هند و روسیه است.[2]

بخش عمده‌ای از این افزایش به ساختار فرسوده تولید انرژی و وابستگی مطلق به سوخت‌های فسیلی بازمی‌گردد. بیش از ۹۹ درصد مصرف نهایی انرژی در ایران، چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم، از طریق نفت، گاز و زغال‌سنگ تامین می‌شود.[2]

گزارش‌ها نشان می‌دهند که سوزاندن گازهای همراه نفت (فلرینگ) و نشت گسترده متان در شبکه‌های انتقال، از عوامل اصلی این حجم از آلایندگی هستند. این هدررفت منابع، علاوه بر تخریب محیط زیست، نشان‌دهنده بهره‌وری بسیار پایین در زیرساخت‌های انرژی کشور است.[2][3]

سهم انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی در سبد انرژی ایران هنوز به یک درصد نیز نرسیده است. این در حالی است که کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای نوظهور در حال سرمایه‌گذاری گسترده برای گذار به سمت انرژی‌های پاک و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی هستند.[2]

ریشه‌های ساختاری افزایش آلاینده‌ها

مقایسه وضعیت ایران با کشورهای هم‌تراز، عمق بحران بهره‌وری انرژی را آشکارتر می‌کند. به عنوان مثال، ترکیه و آلمان با جمعیتی مشابه ایران، به ترتیب اقتصادهایی ۴.۵ و ۱۳ برابر بزرگ‌تر دارند، اما میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای آن‌ها تقریباً نصف ایران است.[2]

سرانه انتشار گازهای گلخانه‌ای در ایران اکنون به بیش از دو برابر میانگین جهانی رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که شدت مصرف انرژی در بخش‌های صنعتی، خانگی و حمل‌ونقل ایران به هیچ وجه با استانداردهای بین‌المللی و تعهدات اقلیمی همخوانی ندارد.[2][3]

در سطح جهانی، گزارش شکاف انتشار ۲۰۲۶ هشدار می‌دهد که فرصت برای محدود کردن گرمایش زمین به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد بدون عبور از این مرز، عملاً از دست رفته است. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، تاکید کرده است که برای بازگشت به این هدف تا پایان قرن، نیازمند کاهش ۴۵ درصدی انتشار تا سال ۲۰۳۵ هستیم.[1]

یکی از بزرگترین چالش‌های ساختاری در صنعت نفت و گاز ایران، پدیده مشعل‌سوزی یا فلرینگ است. سالانه میلیاردها متر مکعب گاز همراه نفت به جای تزریق به شبکه مصرف یا صادرات، در مشعل‌های پالایشگاه‌ها و میادین نفتی سوزانده و مستقیماً وارد جو می‌شود.[2]

این گازهای سوزانده شده، نه تنها حجم عظیمی از دی‌اکسید کربن را تولید می‌کنند، بلکه مقادیر قابل توجهی متان نسوخته را نیز به هوا می‌فرستند. متان به عنوان یک گاز گلخانه‌ای، در یک دوره بیست ساله، بیش از هشتاد برابر دی‌اکسید کربن در به دام انداختن حرارت در جو زمین قدرت دارد.[2]

بحران مشعل‌سوزی و نشت متان

علاوه بر مشعل‌سوزی، فرسودگی شبکه‌های انتقال و توزیع گاز طبیعی در سراسر کشور، عامل دیگری برای نشت خاموش متان است. فقدان سرمایه‌گذاری کافی برای نوسازی این زیرساخت‌ها، باعث شده تا بخش قابل توجهی از انرژی پیش از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی هدر برود.[2]

کارشناسان انرژی معتقدند که تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت در دسترسی به فناوری‌های روز دنیا، نقش مهمی در کاهش بهره‌وری صنایع ایران داشته است. عدم امکان جذب سرمایه‌گذاری خارجی، روند نوسازی پالایشگاه‌ها و نیروگاه‌های حرارتی را با کندی شدیدی مواجه کرده است.[2][3]

با این حال، تحلیلگران اقتصادی تاکید دارند که سوءمدیریت منابع و قیمت‌گذاری یارانه‌ای انرژی نیز به همان اندازه در شکل‌گیری این بحران مقصرند. انرژی ارزان‌قیمت، هیچ انگیزه‌ای برای صنایع و شهروندان جهت بهینه‌سازی مصرف و حرکت به سوی فناوری‌های کم‌مصرف باقی نگذاشته است.[2]

در بخش حمل‌ونقل نیز، تردد میلیون‌ها خودروی فرسوده با استانداردهای آلایندگی بسیار پایین، روزانه هزاران تن کربن را به هوای کلان‌شهرها تزریق می‌کند. توسعه نیافتن متناسب سیستم‌های حمل‌ونقل عمومی پاک، بار اصلی جابه‌جایی را بر دوش خودروهای شخصی بنزین‌سوز انداخته است.[3]

افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه پیامدهای مستقیم اقتصادی برای زیرساخت‌های کشور به همراه دارد. تغییرات اقلیمی ناشی از این آلاینده‌ها، به شکل خشکسالی‌های طولانی‌مدت، کاهش منابع آبی و تشدید پدیده گرد و غبار در ایران نمودار شده است.[3]

پیامدهای اقتصادی و اقلیمی

کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که تداوم این روند می‌تواند آسیب‌پذیری ایران را در برابر بلایای طبیعی به شدت افزایش دهد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، در خط مقدم آسیب‌های ناشی از گرمایش جهانی قرار دارد و نیازمند سازگاری فوری با این تغییرات است.[3]

سازمان ملل متحد در گزارش شکاف انتشار ۲۰۲۶ هشدار می‌دهد که تاخیر در اجرای سیاست‌های کاهش آلایندگی، هزینه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی را به شدت افزایش می‌دهد. هر پنج سال تاخیر، می‌تواند ۰.۱ درجه سانتی‌گراد به اوج گرمایش زمین اضافه کند که پیامدهای ویرانگری برای خاورمیانه خواهد داشت.[1]

متخصصان پیشنهاد می‌کنند که دولت باید با تدوین یک نقشه راه شفاف، یارانه‌های پنهان انرژی را به سمت توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی هدایت کند. ظرفیت بی‌نظیر ایران در بهره‌گیری از تابش خورشید، می‌تواند این تهدید را به فرصتی برای تولید انرژی پاک و پایدار تبدیل نماید.[2]

برای تغییر این مسیر، سرمایه‌گذاری در نوسازی شبکه‌های فرسوده انتقال انرژی و توقف مشعل‌سوزی در پالایشگاه‌ها یک ضرورت انکارناپذیر است. بدون یک اراده سیستماتیک برای بهبود بهره‌وری انرژی، روند صعودی انتشار آلاینده‌ها در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد یافت.[2]

در نهایت، عبور از مرز یک میلیارد تن انتشار گازهای گلخانه‌ای، زنگ خطری است که نشان می‌دهد الگوهای توسعه مبتنی بر سوخت‌های فسیلی به بن‌بست رسیده‌اند. تغییر این رویه نیازمند یک اراده سیاسی همه‌جانبه و همکاری نزدیک با نهادهای بین‌المللی برای انتقال فناوری‌های سبز است.[1]