رفتن به محتوای اصلی
پیمان دفاعی مکهعربستان سعودی· 5 دقیقه مطالعه· در دفاع و امنیت

پیمان دفاعی مکه عملیاتی شد؛ آغاز فصل جدید همکاری‌های امنیتی ریاض، اسلام‌آباد و آنکارا

عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه با انتصاب نخستین دبیرکل و برگزاری نشست‌های اضطراری، اجرای عملی پیمان دفاع مشترک مکه را آغاز کردند. این توافق سه‌جانبه با هدف ایجاد یک چتر امنیتی بومی و تقویت بازدارندگی جمعی در خاورمیانه طراحی شده است.

به قلم پروین لشکری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

برای برخی ناظران، عملیاتی شدن «پیمان دفاع مشترک مکه» زایش یک معماری امنیتی مستقل در خاورمیانه است که به وابستگی تاریخی منطقه به قدرت‌های غربی پایان می‌دهد. اما در مقابل، گروهی دیگر این ائتلاف را یک بیانیه سیاسی نمادین می‌دانند که فاقد ساختار فرماندهی یکپارچه بوده و تفاوت‌های عمیق استراتژیک میان ریاض، اسلام‌آباد و آنکارا را پنهان می‌کند.[2][4]

با این حال، تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد که این سه قدرت منطقه‌ای در حال عبور از مرحله نمادین و ورود به فاز اجرایی هستند. در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در دیدار با ژنرال بازنشسته نعمان محمود، نخستین دبیرکل این ائتلاف در اسلام‌آباد، بر تعهد قاطع کشورش تاکید کرد.[3]

شریف در این دیدار تصریح کرد: «بر اساس پیمان دفاعی مکه، پاکستان برای حفظ حاکمیت، دفاع و امنیت منطقه‌ای، شانه به شانه عربستان سعودی می‌ایستد.» این موضع‌گیری نشان‌دهنده اراده جدی اسلام‌آباد برای ایفای نقش فعال‌تر در ترتیبات امنیتی خلیج فارس است.[3]

این دیدار استراتژیک تنها چند روز پس از نشست اضطراری «کمیته استراتژیک-سیاسی و دفاعی» ائتلاف در ۵ اکتبر در ریاض انجام شد. در آن نشست حیاتی، نمایندگان سه کشور توافق کردند که نیروها و توانمندی‌های نظامی پیش‌بینی‌شده در پیمان را برای استقرار سریع در خاک عربستان سعودی آماده کنند.[1][5]

این تصمیم در واکنش به تشدید حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به زیرساخت‌های غیرنظامی عربستان اتخاذ شد؛ حملاتی که در یکی از مرگبارترین موارد آن در فرودگاه بین‌المللی ملک خالد، منجر به کشته شدن ۱۳ نفر و زخمی شدن صدها تن دیگر گردید.[3][5]

ریشه‌ها و معماری پیمان مکه

پیمان مکه که در ۷ اوت ۲۰۲۶ به امضای ولیعهد محمد بن سلمان، رئیس‌جمهور رجب طیب اردوغان و نخست‌وزیر شهباز شریف رسید، بر یک اصل کلیدی و بی‌سابقه در میان کشورهای اسلامی استوار است: حمله مسلحانه به یکی از اعضا، به منزله حمله به تمامی آن‌ها تلقی خواهد شد.[2][7]

موقعیت ژئوپلیتیک و گستره جغرافیایی کشورهای عضو پیمان دفاعی مکه.

این توافق در واقع نسخه گسترش‌یافته «توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک» (SMDA) است که در سپتامبر ۲۰۲۵ میان ریاض و اسلام‌آباد امضا شده بود. این بند که شباهت زیادی به ماده ۵ پیمان ناتو دارد، نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم در تفکر امنیتی این سه کشور است.[2][7]

ریاض که در سال‌های اخیر شاهد آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی خود در برابر حملات نامتقارن بوده، اکنون به دنبال تنوع‌بخشی به چترهای حمایتی خود فراتر از واشنگتن است. اتکای صرف به تضمین‌های امنیتی ایالات متحده، جای خود را به یک رویکرد چندجانبه‌گرایانه منطقه‌ای داده است.[2][7]

در این معادله پیچیده، هر کشور دارایی‌های منحصربه‌فردی را به میدان می‌آورد که مکمل یکدیگر هستند. عربستان سعودی منابع مالی گسترده و نفوذ ژئوپلیتیک بی‌رقیب در خلیج فارس را تامین می‌کند. ترکیه ظرفیت‌های پیشرفته صنایع دفاعی، به ویژه در حوزه تولید پهپادهای تهاجمی و سیستم‌های جنگ الکترونیک را ارائه می‌دهد.[2][6]

در نهایت، پاکستان با ارتش عظیم، تجربه طولانی در جنگ‌های نامتقارن و تسلیحات هسته‌ای خود، عمق استراتژیک و بازدارندگی نهایی ائتلاف را تضمین می‌کند. ترکیب این سه عنصر، پایه‌های یک بلوک قدرتمند نظامی را در قلب جهان اسلام پی‌ریزی کرده است.[2][6]

چالش‌های عملیاتی و تفاوت در تهدیدات

با وجود این هم‌افزایی روی کاغذ، تبدیل یک توافق سیاسی به یک ماشین نظامی یکپارچه و کارآمد با موانع جدی روبرو است. تحلیلگران موسسه «وار آن د راکس» اشاره می‌کنند که این پیمان هنوز فاقد یک مکانیسم ماشه مشخص و فرماندهی مشترک دائمی است.[2]

علاوه بر این، تهدیدات اولویت‌دار برای هر یک از این سه پایتخت کاملاً متفاوت است. در حالی که تمرکز اصلی ریاض بر امنیت مرزهای جنوبی، حفاظت از تاسیسات نفتی و مقابله با حملات موشکی حوثی‌ها است، آنکارا نگاه خود را به تحولات سوریه و مدیترانه شرقی دوخته است.[4][6]

نشست‌های اضطراری کمیته دفاعی ائتلاف مکه برای هماهنگی استقرار سریع نیروها در ریاض برگزار شد.

با این حال، انتصاب ژنرال نعمان محمود به عنوان نخستین دبیرکل این ائتلاف، گامی عملی برای رفع این موانع ساختاری محسوب می‌شود. او که پیش از این فرماندهی سپاه یازدهم ارتش پاکستان در پیشاور و ریاست بخش تحلیل سازمان اطلاعات نظامی (ISI) را بر عهده داشته، تجربه گسترده‌ای در عملیات‌های ضدتروریسم دارد.[1]

پیامدهای منطقه‌ای و واکنش‌های دیپلماتیک

فعال‌سازی عملی این پیمان پیامدهای مستقیمی برای پویایی‌های امنیتی خاورمیانه به همراه داشته است. به گزارش «میدل ایست آی»، اعلام آمادگی پاکستان و ترکیه برای استقرار سریع نیرو در عربستان، می‌تواند به انزوای بیشتر گروه‌های شبه‌نظامی در منطقه منجر شود.[5]

مقامات پاکستانی به شدت تلاش کرده‌اند تا ماهیت تدافعی این ائتلاف را برجسته کنند. اسحاق دار، معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه پاکستان، در بیانیه‌ای صریح اعلام کرد: «پیمان مکه ابزاری برای تقابل نیست، بلکه بیانگر تعهد جمعی ما به صلح از طریق قدرت، همبستگی و احترام متقابل است.»[8]

در سوی دیگر، ترکیه نیز تاکید کرده است که این توافق جدید هیچ تضادی با تعهدات این کشور در قبال ائتلاف ناتو ندارد. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، تصریح کرده است که مشارکت آنکارا در این پیمان کاملاً ماهیت تدافعی داشته و به معنای اعزام نیروی تهاجمی به کشورهای دیگر نخواهد بود.[6]

آزمون استقلال استراتژیک برای اعضا

برای پاکستان، این توافق نشان‌دهنده یک چرخش تاریخی در سیاست منطقه‌ای است. در سال ۲۰۱۵، پارلمان پاکستان با رای منفی خود از پیوستن به ائتلاف تحت رهبری عربستان در جنگ یمن امتناع کرد؛ تصمیمی که در آن زمان به سردی روابط دو کشور انجامید.[2]

اما اکنون، استقرار نیروهای آماده به رزم پاکستانی در قالب یک نهاد رسمی و چندجانبه، نشان می‌دهد که اسلام‌آباد به دنبال نهادینه‌سازی روابط دفاعی خود در بلندمدت است تا از نوسانات ژئوپلیتیک در امان بماند و جایگاه خود را به عنوان یک شریک غیرقابل جایگزین تثبیت کند.[2]

مقایسه توانمندی‌های نظامی و بودجه دفاعی سه قدرت کلیدی عضو پیمان مکه.

عربستان سعودی نیز با این پیمان نشان داده است که استراتژی «صبر استراتژیک» ولیعهد محمد بن سلمان در حال به ثمر نشستن است. ریاض با درک محدودیت‌های تضمین‌های امنیتی خارجی، به جای تسلیم شدن در برابر فشارها، به سمت شبکه‌سازی با قدرت‌های همسو حرکت کرده است.[7][8]

در نهایت، موفقیت پیمان مکه به توانایی اعضای آن در ایجاد قابلیت همکاری میان نیروهای مسلح خود بستگی دارد. علاوه بر استقرار نیرو، این پیمان شامل بندهایی برای تولید مشترک تجهیزات دفاعی، توسعه سیستم‌های جنگ الکترونیک و به اشتراک‌گذاری فناوری پهپادی است.[1][2]

این ائتلاف سه‌جانبه به روشنی نشان می‌دهد که قدرت‌های منطقه‌ای دیگر منتظر تضمین‌های امنیتی خارجی نمی‌مانند و خود دست به کار شکل‌دهی به نظم امنیتی خاورمیانه شده‌اند. تغییر محیط امنیتی منطقه، نیاز به همکاری‌های نزدیک‌تر، بومی و نهادینه‌شده را بیش از پیش برای این کشورها ضروری کرده است.[1][7]

نکات کلیدی

  • عربستان، پاکستان و ترکیه با فعال‌سازی پیمان مکه، گام بلندی در جهت ایجاد یک چتر امنیتی مستقل در خاورمیانه برداشتند.
  • ژنرال بازنشسته پاکستانی، نعمان محمود، به عنوان نخستین دبیرکل این ائتلاف نظامی منصوب شد.
  • این توافق بر اساس مدل ماده ۵ ناتو طراحی شده و حمله به یک عضو را حمله به تمامی اعضا تلقی می‌کند.
  • ائتلاف جدید ترکیبی از منابع مالی سعودی، فناوری دفاعی ترکیه و ارتش مجهز پاکستان را گرد هم می‌آورد.

آنچه نمی‌دانیم

  • هنوز مشخص نیست که مکانیسم دقیق فرماندهی مشترک و نحوه استقرار نیروهای واکنش سریع چگونه سازماندهی خواهد شد.
  • جزئیات مربوط به نحوه اشتراک‌گذاری فناوری‌های حساس نظامی، به ویژه در حوزه هسته‌ای و موشکی، محرمانه باقی مانده است.
  • واکنش عملی ایالات متحده به شکل‌گیری این بلوک امنیتی مستقل در بلندمدت نامشخص است.

روند رویداد

  1. سپتامبر ۲۰۲۵

    امضای توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک (SMDA) میان عربستان سعودی و پاکستان.

  2. ۷ اوت ۲۰۲۶

    امضای رسمی پیمان دفاع مشترک مکه توسط رهبران عربستان، پاکستان و ترکیه.

  3. ۵ اکتبر ۲۰۲۶

    برگزاری نشست اضطراری کمیته دفاعی در ریاض و توافق برای استقرار سریع نیروها.

  4. ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶

    دیدار نخست‌وزیر پاکستان با نخستین دبیرکل ائتلاف و تاکید بر اجرای عملی تعهدات دفاعی.

معماران ائتلاف 40%رئالیست‌های استراتژیک 35%ناظران محتاط 25%
معماران ائتلاف
این پیمان را یک سپر دفاعی ضروری برای مقابله با تهدیدات فزاینده و تضمین ثبات منطقه‌ای می‌دانند.
رئالیست‌های استراتژیک
این توافق را نشان‌دهنده بلوغ ژئوپلیتیک قدرت‌های میانی و تلاش آن‌ها برای استقلال استراتژیک از غرب ارزیابی می‌کنند.
ناظران محتاط
معتقدند تفاوت در اولویت‌های تهدید و فقدان فرماندهی یکپارچه، کارایی عملیاتی این پیمان را در بحران‌های واقعی محدود می‌کند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • دیدگاه مقامات نظامی ایران درباره این ائتلاف
  • دیدگاه کشورهای کوچک‌تر حاشیه خلیج فارس

منابع

پوشش منابع

8 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

معماران ائتلاف 40%رئالیست‌های استراتژیک 35%ناظران محتاط 25%
  1. [1]Arab News PKمعماران ائتلاف

    Gen. Nauman Mahmood: the military strategist leading Saudi-Pakistan-Türkiye defense alliance

    مطالعه در Arab News PK →
  2. [2]War on the Rocksرئالیست‌های استراتژیک

    The Mecca Pact and Pakistan's Bid to Become Indispensable

    مطالعه در War on the Rocks →
  3. [3]Arab Newsمعماران ائتلاف

    Pakistan stands shoulder-to-shoulder with Saudi Arabia under Makkah defense pact, says PM

    مطالعه در Arab News →
  4. [4]The Cradleناظران محتاط

    A pact put to work

    مطالعه در The Cradle →
  5. [5]Middle East Eyeرئالیست‌های استراتژیک

    Saudi Arabia, Turkey and Pakistan activate Mecca Pact amid war with Houthis

    مطالعه در Middle East Eye →
  6. [6]The Indian Expressناظران محتاط

    Turkey and the Mecca Pact

    مطالعه در The Indian Express →
  7. [7]Rasanah IIISمعماران ائتلاف

    Saudi Arabia, Pakistan and Türkiye recently signed a joint defense pact in Makkah

    مطالعه در Rasanah IIIS →
  8. [8]Eurasia Reviewرئالیست‌های استراتژیک

    The Makkah Joint Defense Agreement

    مطالعه در Eurasia Review →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار دفاع و امنیت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.