رئیس آژانس اتمی: بازرسان تحت توافق آتش‌بس شکننده از سایت‌های ایران بازدید می‌کنند

جنگ ۱۶ ماهه‌ای که تنگه هرمز را مسدود کرد و اقتصاد جهانی را به لرزه درآورد، رسماً متوقف شده است، اما سخت‌ترین مرحله درگیری تازه آغاز شده است. تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای امضا شده توسط دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به یک سازوکار حیاتی و بسیار بحث‌برانگیز وابسته است: بازرسی‌های هسته‌ای بین‌المللی.[3]

مخاطرات بسیار زیاد است. این درگیری که پس از حملات آمریکا و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۵ آغاز شد، منجر به بیش از ۷۰۰۰ تلفات گردید و با توقف کامل تجارت دریایی، بحران انرژی جهانی را به راه انداخت. اکنون، یک آتش‌بس ۶۰ روزه برقرار شده است که هدف آن تبدیل این وقفه موقت به یک توافق دائمی است.

در مرکز این توافق موقت، سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران قرار دارد. رافائل ماریانو گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، روز چهارشنبه اعلام کرد که بازرسان سازمان ملل به زودی از سایت‌های غنی‌سازی هسته‌ای ایران بازدید خواهند کرد و این دسترسی را ستون اصلی توافق توصیف کرد.[1][2]

سازوکار اصلی برای خنثی‌سازی تهدید هسته‌ای، «رقیق‌سازی» (Downblending) است؛ فرآیندی که در آن اورانیوم بسیار غنی‌شده با مواد با درجه خلوص پایین‌تر مخلوط می‌شود تا خلوص آن به زیر آستانه ساخت سلاح کاهش یابد. طبق گزارش‌ها، ایران به جای ارسال اورانیوم بسیار غنی‌شده خود به خارج از کشور، موافقت کرده است که این مواد را در داخل و تحت نظارت دقیق آژانس رقیق کند.[2]

گروسی برای تأیید ادعای خود مستقیماً به متن تفاهم‌نامه اشاره کرد. او اظهار داشت که این توافق صراحتاً حکم می‌کند که تمام فعالیت‌های هسته‌ای مربوط به تأسیسات مواد هسته‌ای «به تمام معنا» تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواهد بود. گروسی به خبرنگاران گفت: «بدیهی است که برای انجام این کار، ما باید بازرسی کنیم،» و افزود که زمان دقیق بازرسی‌ها کمتر از تضمین دسترسی اهمیت دارد.[3]

در پشت صحنه، مقامات آمریکایی نسبت به روند راستی‌آزمایی ابراز اطمینان می‌کنند. بنا بر گزارش‌ها، استیو ویتکوف، فرستاده آمریکا، به مقامات اطلاع داده است که یک «نامه جانبی» که بین تهران و آژانس تنظیم شده، دعوت رسمی از گروسی را شامل می‌شود. به گفته ویتکوف، این ترتیب حتی به گروسی اجازه می‌دهد تا بازرسان هسته‌ای آمریکایی را برای شناسایی سایت‌های مواد غنی‌شده به تهران بیاورد.

با این حال، واقعیت دیپلماتیک در میدان بسیار متغیرتر است. تهران به شدت در برابر این روایت که تأسیسات هسته‌ای‌اش ناگهان برای بررسی بین‌المللی باز شده‌اند، مقاومت می‌کند.[4]

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، قاطعانه اظهار داشت که موضوع بازرسی‌های هسته‌ای تنها در یک توافق نهایی و جامع حل و فصل خواهد شد، نه در تفاهم‌نامه موقت. او تأکید کرد که هرگونه دسترسی منوط به اقدام عملی آمریکا برای لغو تمامی تحریم‌های اقتصادی است.[4]

علاوه بر این، غریب‌آبادی اصرار داشت که سایت‌های هسته‌ای حساسی که در ژوئن ۲۰۲۵ توسط آمریکا و اسرائیل بمباران شدند، همچنان برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی کاملاً ممنوعه باقی خواهند ماند. از زمان آن حملات، تهران از بازدید آژانس از سایت‌های غنی‌سازی جلوگیری کرده و یک نقطه کور تقریباً یک ساله برای ناظران بین‌المللی ایجاد کرده است.[2][4]

چارچوب‌بندی سیاسی این توافق نیز به همان اندازه مورد مناقشه است. رهبری ایران، از جمله آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای (رهبر معظم) که با وجود اعتراف به داشتن «دیدگاهی متفاوت»، این توافق را تأیید کرد، آتش‌بس را به عنوان «اعلام شکست آمریکا» و پیروزی مقاومت ایران به تصویر می‌کشد.[5]

در همین حال، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، در حال سفر به کشورهای حاشیه خلیج فارس است تا به متحدان منطقه‌ای که بیشترین آسیب اقتصادی و امنیتی را از این درگیری متحمل شده‌اند، اطمینان دهد. این مأموریت دیپلماتیک با هدف نمایش قدرت و اتحاد در حین مدیریت این پنجره ۶۰ روزه شکننده انجام می‌شود.[5]

کمک اقتصادی گنجانده شده در این توافق قابل توجه است. در ازای امتیازات هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز، آمریکا موافقت کرده است که فوراً محاصره دریایی خود را لغو کرده و تحریم‌های نفتی که اقتصاد ایران را فلج کرده بودند، تعلیق کند.

زمینه گسترده‌تر بن‌بست هسته‌ای بر فوریت بازرسی‌ها تأکید می‌کند. قبل از حملات سال ۲۰۲۵، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تخمین زده بود که ایران تقریباً ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد.

این سطح از غنی‌سازی تنها یک گام فنی کوتاه با خلوص ۹۰ درصدی مورد نیاز برای ساخت سلاح هسته‌ای فاصله دارد. از آنجایی که سرنوشت این ذخایر ماه‌ها در هاله‌ای از ابهام بوده است، سازمان ملل از سرگیری پادمان‌ها را موضوعی با «اولویت حداکثری» برای عدم اشاعه جهانی دانسته است.

در حالی که تیم‌های فنی آماده می‌شوند تا در ژنو برای تدوین گام‌های مشخص توافق دیدار کنند، شکاف بین متن دیپلماتیک و لفاظی‌های سیاسی همچنان گسترده است. موفقیت نهایی توافق صلح کاملاً به این بستگی دارد که آیا بازرسان واقعاً اجازه عبور از دروازه‌ها را خواهند یافت، یا اینکه آتش‌بس فعلی صرفاً وقفه‌ای در یک جنگ بسیار طولانی‌تر است.[1][4]