تعلیق زودهنگام سامانه «علاج»؛ پروژه جدید رصد مخالفان خارج از کشور یک روز پس از رونمایی از دسترس خارج شد

اگر سامانه «گرداب» در سال ۱۳۸۸ برای شناسایی معترضان در خیابان‌های تهران از طریق انتشار عکس‌های بی‌کیفیت به کمک‌های مردمی متوسل شد، سامانه «علاج» در سال ۱۴۰۵ دقیقاً همان منطق را به کار گرفت. تفاوت اصلی در این بود که این بار هدف، ایرانیانی بودند که هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای کشور زندگی می‌کنند. این پلتفرم که با تبلیغات گسترده رسانه‌های نزدیک به نهادهای امنیتی رونمایی شد، قرار بود یک تور اطلاعاتی عظیم برای رصد مخالفان خارج‌نشین باشد، اما عمر آن به زحمت به ۲۴ ساعت رسید.[3][4]

روز سه‌شنبه ۲۴ شهریور ۱۴۰۵، خبرگزاری‌های وابسته به نهادهای نظامی با انتشار گزارش‌هایی هماهنگ، از آغاز به کار سامانه‌ای رصدی و اطلاعاتی خبر دادند. به گزارش گویا نیوز، این سامانه «با هدف شناسایی و پیگیری افرادی که از خارج کشور علیه منافع و امنیت ایران فعالیت می‌کنند آغاز به کار کرد.» در ادبیات رسمی این رسانه‌ها، افراد هدف تحت عنوان «خائنان خارج‌نشین» معرفی شدند و از شهروندان خواسته شد تا در شناسایی آن‌ها مشارکت کنند.[5]

با وجود فضاسازی رسانه‌ای درباره توانمندی‌های سایبری و اشراف اطلاعاتی این سامانه، بررسی ساختار آن نشان می‌داد که «علاج» بیش از آنکه یک ابزار پیشرفته مبتنی بر هوش مصنوعی یا داده‌کاوی خودکار باشد، یک پلتفرم جمع‌سپاری (Crowdsourcing) ساده برای دریافت گزارش‌های مردمی است. وب‌سایت ملیون در توصیف مکانیزم این سایت می‌نویسد: «یک شماره به جای نام؛ کد سوژه ۰۰۵. زیر آن مجموعه‌ای از اطلاعات یک ایرانی ساکن خارج از کشور آمده است؛ محل زندگی، شغل، حساب شبکه اجتماعی، وضعیت خانوادگی و اطلاعات بستگان.»[3]

گردانندگان این مجموعه از مخاطبان خود می‌خواستند هرچه بیشتر درباره این افراد می‌دانند، برایشان ارسال کنند. این رویکرد نشان می‌داد که نهادهای امنیتی برای جبران خلاء اطلاعاتی خود در خارج از مرزها، به ایجاد بی‌اعتمادی و تشویق به جاسوسی در میان جامعه دیاسپورای ایرانی روی آورده‌اند. وعده نانوشته این طرح، استفاده از اطلاعات جمع‌آوری‌شده برای اعمال فشار بر خانواده‌های این افراد در داخل کشور یا تلاش برای مصادره اموال آن‌ها بود.[3][4]

اما این هیاهوی تبلیغاتی دوام چندانی نداشت. تنها یک روز پس از معرفی رسمی، ورق برگشت. رادیو فردا در گزارشی اعلام کرد: «یک‌روز پس از راه‌اندازی سامانه امنیتی-اطلاعاتی با عنوان علاج در ایران، گزارش‌های شهروندی نشان می‌دهد این وب‌سایت در چندین کشور از دسترس خارج شده است.»[1]

گویا نیوز نیز در تایید این خبر در کمتر از ۴۸ ساعت پس از رونمایی اولیه نوشت که وب‌سایت این سامانه رصدی و اطلاعاتی «تنها یک روز پس از معرفی رسمی، به حالت تعلیق درآمد.» از کار افتادن سریع سایتی که قرار بود نماد قدرت سایبری در خارج از مرزها باشد، به یک شکست زودهنگام برای طراحان آن تبدیل شد.[2]

هنوز به طور قطعی مشخص نیست که این اختلال ناشی از چه عاملی بوده است. برخی کارشناسان احتمال می‌دهند که حملات سایبری متقابل و محروم‌سازی از سرویس (DDoS) توسط گروه‌های هکری مخالف باعث از کار افتادن سرورهای آن شده باشد. سناریوی محتمل دیگر این است که شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات میزبانی وب (هاستینگ) در خارج از کشور، به دلیل نقض قوانین حریم خصوصی و ترویج جاسوسی از شهروندان، خدمات خود را به این دامنه قطع کرده‌اند.[1][2]

تلاش برای جمع‌آوری داده‌های شهروندان در خارج از کشور پیش از این نیز سابقه داشته است، اما راه‌اندازی یک درگاه عمومی و رسمی برای تشویق به جاسوسی، گام جدیدی در سیاست‌های نظارتی محسوب می‌شد. تریبون زمانه این اقدام را «نشانه استیصال حکومت ایران در برابر مخالفان خارج‌نشین» توصیف کرده است که در پی تشدید فعالیت‌های دیاسپورا به اجرا درآمد.[4]

با تعلیق زودهنگام این سامانه، مشخص شد که فاصله معناداری میان آنچه در قالب طرح‌های امنیتی در رسانه‌های داخلی تبلیغ می‌شود و آنچه در عمل از نظر فنی در بستر اینترنت جهانی قابل اجرا و نگهداری است، وجود دارد. این رویداد نشان داد که گسترش ابزارهای سرکوب به خارج از مرزها، با موانع فنی و حقوقی جدی روبه‌رو است و نمی‌توان به سادگی الگوهای کنترل داخلی را در مقیاس جهانی پیاده‌سازی کرد.[1][2][4]