تراز دریای خزر به منفی ۲۹ متر رسید؛ هشدار جدی برای تغییرات جبران‌ناپذیر در سواحل مازندران

در اواخر شهریور ۱۴۰۵ (سپتامبر ۲۰۲۶)، تراز آب دریای خزر با ثبت رکوردی نگران‌کننده به رقم بی‌سابقه منفی ۲۹ متر رسید. همایون خوشروان، پژوهشگر برجسته علوم دریایی، با تایید این آمار هشدار داد که ادامه این روند کاهشی، جغرافیای سواحل مازندران را دستخوش تغییرات بنیادین و جبران‌ناپذیری خواهد کرد. این افت تراز که پایین‌ترین میزان ثبت‌شده در حدود دو قرن اخیر به شمار می‌رود، زنگ خطری جدی برای تمامی کشورهای حاشیه این پهنه آبی به صدا درآورده است.[1]

دریای خزر به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه و پهنه آبی بسته جهان، حیات و پایداری خود را بر اساس یک تعادل ظریف هیدرولوژیک میان ورودی آب رودخانه‌ها، میزان بارش سالانه و نرخ تبخیر سطحی تنظیم می‌کند. مطالعات جدید و پایش‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهند که افزایش دمای کره زمین و تغییرات اقلیمی، این تعادل تاریخی را به شدت به نفع کاهش تراز آب بر هم زده و روند تبخیر را به شکلی کنترل‌ناپذیر تسریع کرده است.[1]

محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان مازندران، در گزارش اخیر خود اعلام کرد که خزر اکنون در پایین‌ترین تراز آبی خود طی ۲۰۰ سال گذشته قرار گرفته است. وی با اشاره به سرعت این پدیده تصریح کرد: «بر اساس روندهای موجود، تراز آب دریای خزر سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر کاهش پیدا می‌کند.» این سرعت افت تراز، فرصت انطباق را از اکوسیستم‌های طبیعی و جوامع انسانی سلب کرده است.[3][4]

داده‌های اقلیمی و هواشناسی نشان می‌دهد که طی دو دهه گذشته، میانگین دمای آب خزر حدود ۱.۵ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. این گرمایش محسوس، میزان تبخیر از سطح این دریاچه پهناور را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش داده است. ترکیب این تبخیر شدید با کاهش بارش‌ها سبب شده تا بیلان آبی دریای خزر به طور مداوم منفی باقی بماند و حجم عظیمی از آب آن سالانه از دست برود.[3][4]

در بخش منابع تامین‌کننده آب، حدود ۷۵ درصد از آب خزر از طریق شبکه رودخانه‌های منتهی به آن تامین می‌شود که در این میان، رودخانه ولگا در روسیه به تنهایی سهمی ۸۰ درصدی از کل ورودی‌ها را بر عهده دارد. کاهش دبی این رودخانه عظیم به دلیل احداث سدهای متعدد، افزایش مصارف کشاورزی در بالادست و تغییرات الگوی بارش در حوضه آبریز آن، نقش مستقیمی در افت شدید تراز آب خزر ایفا کرده است.[3]

دکتر ولی کالجی، تحلیلگر مسائل منطقه و پژوهشگر، با اشاره به سابقه تاریخی این نوسانات می‌گوید: «سطح آب دریای خزر در طول یک قرن گذشته همواره با نوسان همراه بوده است، اما آنچه در شرایط کنونی بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، سرعت و حجم بسیار بالای عقب‌نشینی خط ساحلی است.» وی یادآور می‌شود که پس از فروپاشی شوروی، خزر یک دوره پیشروی سریع را تجربه کرد، اما اکنون در یک چرخه پسروی بسیار شدیدتر قرار گرفته است.[2]

بر اساس گزارش‌های نهادهای علمی و کنوانسیون‌های منطقه‌ای، سطح آب خزر از اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی روند کاهشی مستمر خود را آغاز کرده است. این تراز اکنون به بیش از ۲۹ متر پایین‌تر از سطح دریای بالتیک — که به عنوان مبنای استاندارد اندازه‌گیری ارتفاع در این منطقه استفاده می‌شود — رسیده است. این عدد نشان‌دهنده عبور از مرزهای بحرانی پیشین و ورود به یک فاز جدید از تغییرات زیست‌محیطی است.[2]

پیش‌بینی‌های اقلیمی برای دهه‌های آینده تصویری نگران‌کننده از آینده این دریاچه ارائه می‌دهند. خوشروان در بررسی مدل‌های آینده‌نگر می‌گوید: «بر اساس مدل‌های اقلیمی، در سناریوی انتشار متوسط کاهش حدود ۸ متری و در سناریوی انتشار بالا کاهش حدود ۱۴ متری تراز آب تا پایان قرن پیش‌بینی شده است.» این ارقام به معنای خشک شدن بخش‌های وسیعی از نواحی کم‌عمق شمالی و شرقی خزر خواهد بود.[1]

این پژوهشگر علوم دریایی همچنین به افق میان‌مدت سال ۲۰۵۰ میلادی اشاره کرده و می‌افزاید که برخی مدل‌های پیشرفته نشان می‌دهند تراز آب ممکن است تا اواسط قرن حاضر به محدوده منفی ۳۲ تا منفی ۳۳ متر برسد. اگرچه این اعداد هنوز قطعی نیستند، اما روند فعلی اقلیمی به شدت به این پیش‌بینی‌ها نزدیک است و احتمال تحقق آن‌ها را روز به روز بیشتر می‌کند.[1]

در سواحل ایران، این عقب‌نشینی آب تاکنون به نمایان شدن حدود ۱۶۶۶ هکتار اراضی ساحلی جدید در مناطق ساری و غرب مازندران منجر شده است. پهنه‌هایی از شن، ماسه و رسوبات که پیش از این زیر آب بودند، اکنون سر برآورده‌اند. تثبیت مالکیت دولتی و مدیریت کاربری این پهنه‌های نوپدید اکنون به یکی از چالش‌های حقوقی و مدیریتی نهادهای مسئول تبدیل شده است.[1]

پیامدهای این پدیده فراتر از دور شدن آب از ساحل و تغییر چشم‌انداز است. با جابه‌جایی خط ساحلی، پهنه‌های کم‌عمق به خشکی تبدیل می‌شوند، اسکله‌ها و تاسیسات بندری کارایی خود را از دست می‌دهند و زیست‌گاه‌های حساس ساحلی مانند خلیج گرگان و تالاب انزلی با خطر خشکی کامل و تبدیل شدن به کانون‌های گرد و غبار مواجه می‌شوند.[1][3]

کنعانی تاکید می‌کند که این بحران باید به عنوان یک مسئله چندوجهی و فرامرزی مورد توجه قرار گیرد. استمرار کاهش سطح آب نه تنها محیط زیست، بلکه اقتصاد محلی، معیشت جوامع ساحلی و زیرساخت‌های گردشگری در استان‌های شمالی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. مقابله با این شرایط نیازمند دیپلماسی فعال آب با کشورهای همسایه و تدوین برنامه‌های جامع سازگاری با اقلیم در داخل کشور است.[3][4]