توافق ایران، روسیه و آذربایجان در مسکو برای آغاز تبادل گازی

انتقال سالانه ۵۵ میلیارد مترمکعب گاز روسیه به ایران، معادل حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز، با چراغ سبز جمهوری آذربایجان وارد مرحله تازه‌ای شد. مقامات ارشد انرژی سه کشور در نشست تخصصی «همکاری انرژی در قالب ۳+۳» که در حاشیه هشتمین مجمع بین‌المللی هفته انرژی روسیه در مسکو برگزار شد، بر سر استفاده از زیرساخت‌های باکو به توافق رسیدند.

این نشست که در اواسط اکتبر ۲۰۲۶ با حضور نمایندگانی از ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان برگزار شد، بر پیوند انرژی و صلح در قفقاز جنوبی تمرکز داشت. هدف اصلی این مذاکرات، ایجاد یک سازوکار منطقه‌ای قابل اعتماد از طریق اتصال شبکه‌های ملی و گسترش کریدورهای انرژی عنوان شده است.

سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در این نشست تاکید کرد که زیرساخت‌های فعلی جمهوری آذربایجان توانایی پشتیبانی از این انتقال را دارند. او با اشاره به ۴۱ هزار کیلومتر شبکه انتقال گاز ایران، موقعیت سرزمینی کشور را برای ایفای نقش در سوآپ و ترانزیت گاز ممتاز توصیف کرد.[3]

توکلی در جمع مقامات حاضر در مسکو تصریح کرد: «در بحث از همکاری انرژی و امنیت در قفقاز جنوبی، پرسش صرفا این نیست که گاز از کدام مسیر عبور کند، بلکه مهم‌تر این است که چگونه تجارت انرژی منافع پایدار همه کشورهای مشارکت‌کننده را تامین کند.»

مسیر زمینی و تحویل در آستارا

بر اساس تفاهمات صورت‌گرفته، گاز روسیه از طریق مسیر خشکی و با استفاده از سرزمین جمهوری آذربایجان به ایران منتقل خواهد شد. محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، پیش‌تر تایید کرده بود که نقطه تحویل این حجم عظیم گازی، مرز آستارا خواهد بود و مذاکرات دوجانبه برای نهایی کردن این مسیر به نتیجه رسیده است.

این طرح دو مرحله‌ای که از سال ۲۰۲۴ پایه‌گذاری شده بود، اکنون با حل شدن بخش عمده‌ای از مسائل فنی و تجاری میان شرکت ملی گاز ایران و گازپروم روسیه، به فاز اجرایی نزدیک شده است. در مرحله نخست، انتقال حدود ۱.۸ تا ۲ میلیارد مترمکعب گاز در سال پیش‌بینی شده که در نهایت به ظرفیت نهایی ۵۵ میلیارد مترمکعب خواهد رسید.[1][2]

انتخاب مسیر خشکی از طریق جمهوری آذربایجان، پس از بررسی گزینه‌های مختلف از جمله احداث خط لوله زیردریایی در دریای خزر صورت گرفت. کارشناسان معتقدند مسیر زمینی نه تنها از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر است، بلکه نیازی به تاییدیه تمامی کشورهای حاشیه دریای خزر ندارد و سریع‌تر به بهره‌برداری می‌رسد.[2]

مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در نشست مسکو به تجارب موفق قبلی در منطقه اشاره کرد. او سوآپ گاز جمهوری آذربایجان به جمهوری خودمختار نخجوان، تبادل گاز و برق با ارمنستان و همکاری فصلی برای تامین گاز گرجستان در سال ۲۰۰۶ را نمونه‌هایی از دیپلماسی موفق انرژی برشمرد.[1]

زیرساخت‌های عظیم و شبکه توزیع

ایران با در اختیار داشتن ۴۸۰ هزار کیلومتر شبکه توزیع گاز شهری و روستایی، یکی از گسترده‌ترین زیرساخت‌های انرژی جهان را داراست. تزریق روزانه ۱۵۰ میلیون مترمکعب گاز روسیه به این شبکه، می‌تواند پایداری تامین انرژی را در استان‌های سردسیر و پرتراکم شمال غربی کشور در فصل زمستان تضمین کند.

این توافق گازی ریشه در یک تفاهم‌نامه جامع ۴۰ میلیارد دلاری دارد که در ژوئیه ۲۰۲۲ میان شرکت ملی نفت ایران و گازپروم روسیه امضا شد. این سند راهبردی شامل سرمایه‌گذاری مشترک در میادین نفت و گاز، احداث خطوط لوله و تکمیل پروژه‌های تولید گاز طبیعی مایع در جنوب ایران است.[2]

علاوه بر تجارت گاز، موضوع سنکرون‌سازی و اتصال شبکه‌های برق ایران و روسیه از مسیر جمهوری آذربایجان نیز در دستور کار مقامات قرار دارد. این اتصال شبکه‌ای می‌تواند به تبادل فصلی برق کمک کرده و ناترازی‌های مقطعی در زمان اوج مصرف تابستان در ایران و زمستان در روسیه را پوشش دهد.

چشم‌انداز تبدیل به قطب گازی

اجرای این قرارداد استراتژیک، ایران را در موقعیتی قرار می‌دهد که علاوه بر تامین نیازهای داخلی، بتواند مقادیر مازاد را به کشورهای همسایه صادر کند. برنامه‌هایی برای صادرات مجدد این گاز از طریق خطوط لوله موجود به ترکیه، عراق و حتی پاکستان در قالب سوآپ در دستور کار قرار دارد.[1][2]

مسکو و تهران در ماه‌های اخیر مذاکرات فشرده‌ای را برای تعیین فرمول نهایی قیمت‌گذاری و مکانیزم پرداخت انجام داده‌اند. اگرچه جزئیات مالی این قرارداد هنوز محرمانه است، اما مقامات هر دو کشور تایید کرده‌اند که تنها چند مورد فنی جزئی تا امضای قرارداد نهایی و آغاز عملیات اجرایی باقی مانده است.[1]

حضور فعال جمهوری آذربایجان در این معادله، نقش استراتژیک باکو را در کریدور ترانزیتی شمال-جنوب پررنگ‌تر می‌کند. باکو با فراهم کردن زیرساخت‌های عبور گاز، نه تنها درآمدهای ترانزیتی قابل توجهی کسب می‌کند، بلکه به عنوان یک حلقه وصل حیاتی میان دو غول انرژی جهان یعنی روسیه و ایران شناخته می‌شود.[3]

در سطح کلان‌تر، این همکاری‌های سه‌جانبه در چارچوب ائتلاف‌های اقتصادی جدید مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای تعریف می‌شود. رهبران این کشورها معتقدند پیوندهای عمیق زیرساختی می‌تواند اثرات تحریم‌های بین‌المللی را کاهش داده و بلوک اقتصادی قدرتمندی را در برابر فشارهای خارجی ایجاد کند.[2]

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر، هنوز زمان‌بندی دقیقی برای پمپاژ اولین محموله‌های گازی اعلام نشده است. با این حال، مقامات حاضر در نشست مسکو ابراز امیدواری کردند که با تکمیل ارتقای ایستگاه‌های تقویت فشار در جمهوری آذربایجان، جریان انتقال گاز در آینده‌ای بسیار نزدیک برقرار شود.[1]

تاثیر بر صلح و امنیت منطقه‌ای

نشست «همکاری انرژی در قالب ۳+۳» نشان داد که چگونه پروژه‌های زیرساختی می‌توانند به عنوان کاتالیزوری برای صلح عمل کنند. گره خوردن منافع اقتصادی کشورهای قفقاز جنوبی به یکدیگر، هزینه درگیری‌های نظامی را افزایش داده و انگیزه‌ای قوی برای حفظ ثبات و امنیت پایدار در مرزهای مشترک ایجاد می‌کند.

کارشناسان انرژی تاکید دارند که موفقیت این طرح نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر در نوسازی خطوط لوله فرسوده دوران شوروی سابق است. با اجرایی شدن کامل این قرارداد ۳۰ ساله، نقشه تجارت انرژی در اوراسیا بازطراحی شده و جریان انتقال حامل‌های انرژی از مسیرهای سنتی شرقی-غربی به سمت محورهای شمالی-جنوبی تغییر جهت خواهد داد.[2]