ورود رسمی هوش مصنوعی و داده‌های فضایی به سیستم پیش‌بینی حوادث طبیعی ایران

در مهر ماه ۱۴۰۵، سیستم مدیریت حوادث طبیعی ایران گام بلندی به سوی نوسازی و هوشمندسازی برداشت. سازمان مدیریت بحران کشور با اعلام رسمی تغییر دکترین خود از «واکنش پس از حادثه» به «پیش‌بینی و مدیریت ریسک»، از ورود فناوری‌های فضایی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی به زیرساخت‌های هشدار زودهنگام خبر داد.[1][2]

این تصمیم استراتژیک با هدف کاهش تلفات انسانی و مالی در کشوری اتخاذ شده است که همواره در معرض سیلاب‌های ویرانگر، زمین‌لرزه‌های مهیب و آتش‌سوزی‌های گسترده جنگلی قرار دارد. استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند زمان طلایی واکنش را به شکل چشمگیری افزایش دهد.[4]

حسین ساجدی‌نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، در اواسط مهر ماه اعلام کرد که برای تحقق این هدف، «معاونت فناوری، هوش مصنوعی و هوشمندسازی» در ساختار این سازمان تأسیس شده است. وی با اشاره به امضای تفاهم‌نامه همکاری مشترک با معاونت علمی ریاست‌جمهوری، بر استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید کرد.[1][4]

یکپارچه‌سازی سامانه‌های پراکنده

در حال حاضر، دستگاه‌های مختلف اجرایی و نظارتی در ایران داده‌های ارزشمندی تولید می‌کنند، اما فقدان یک شبکه متمرکز مانع از تصمیم‌گیری سریع می‌شود. قرار است تمام سامانه‌های پایش موجود در کشور شناسایی شده و در قالب یک مرکز ملی فرماندهی و کنترل یکپارچه، تجمیع و تحلیل شوند.[1][3]

ساجدی‌نیا در این باره می‌گوید: «تاکنون ۱۹ سامانه مختلف در حوزه مدیریت بحران تولید شده و سامانه‌های دیگری نیز در دستگاه‌های مختلف وجود دارد که قرار است در چارچوب یک مرکز ملی گردآوری شوند.» این یکپارچه‌سازی به هوش مصنوعی اجازه می‌دهد تا با تقاطع داده‌ها، هشدارهای دقیق‌تری صادر کند.[1]

یکی از مهم‌ترین ارکان این تحول، همکاری مستقیم با سازمان فضایی ایران است. داده‌های تله‌متری و تصاویر ماهواره‌ای به صورت لحظه‌ای در اختیار مدل‌های هوش مصنوعی قرار می‌گیرند تا الگوهای پنهان تغییرات جوی و زمینی را پیش از وقوع فاجعه شناسایی کنند.[1][2]

بر اساس اعلام رسمی مقامات، در مرحله نخست، سه استان کشور به عنوان مناطق پایلوت برای اجرای این طرح انتخاب شده‌اند. این اقدام آزمایشی اجازه می‌دهد تا اثربخشی الگوریتم‌ها در شرایط واقعی و توپوگرافی پیچیده ایران مورد سنجش و ارزیابی دقیق قرار گیرد.[1][3]

پایش هوشمند عرصه‌های طبیعی

توسعه این زیرساخت هوشمند تنها به پایش سیل و زلزله محدود نمی‌شود؛ حفاظت از عرصه‌های طبیعی نیز بخش مهمی از این پروژه است. سازمان مدیریت بحران برای مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع، اقدام به خرید دوربین‌های حرارتی پیشرفته با برد تقریبی ۶۰ کیلومتر کرده است.[2]

این دوربین‌ها که هم‌اکنون در مرحله تأمین زیرساخت‌های برق و نصب قرار دارند، می‌توانند کوچک‌ترین ناهنجاری‌های حرارتی را در اعماق جنگل‌ها تشخیص دهند. با اتصال این شبکه‌های نظارتی به هسته پردازش مرکزی، سیستم می‌تواند پیش از گسترش حریق، کانون دقیق آتش را شناسایی کند.[2]

مختصات دقیق حریق بلافاصله برای اعزام فوری بالگردها و نیروهای واکنش سریع ارسال می‌شود. هدف از این سرمایه‌گذاری بی‌سابقه، شناسایی آتش‌سوزی در همان دقایق اولیه و جلوگیری از نابودی هزاران هکتار از پوشش گیاهی ارزشمند کشور است.[2]

آمادگی برای پاییز پرخطر

رونمایی از این رویکرد فناورانه در شرایطی صورت می‌گیرد که پیش‌بینی‌های هواشناسی پاییز دشواری را برای ایران ترسیم کرده‌اند. با ورود پدیده اقلیمی ال‌نینو، سازمان هواشناسی از دهم مهر ماه هشدارهایی مبنی بر احتمال وقوع بارش‌های سیل‌آسا صادر کرده است.[1][3]

بر همین اساس، سازمان مدیریت بحران احتمال درگیری ۲۵ تا ۲۷ استان کشور با سامانه‌های بارشی قدرتمند را پیش‌بینی کرده است. تمامی دستگاه‌های امدادی، از جمله جمعیت هلال احمر و سازمان اورژانس کشور، برای مواجهه با این شرایط به حالت آماده‌باش کامل درآمده‌اند.[1][2]

برای ارزیابی توان عملیاتی، در حدود ۱۳ تا ۱۴ استان کشور، رزمایش‌ها و تمرین‌های میدانی و دورمیزی برگزار شده است. این تمرین‌ها به شناسایی نقاط ضعف در زنجیره فرماندهی کمک کرده و میزان هماهنگی میان نهادهای مختلف را در شرایط اضطراری افزایش داده است.[1][3]

تغییر در استانداردهای امدادرسانی

تغییر دکترین از مدیریت بحران به مدیریت ریسک نیازمند ابزارهای اقتصادی نیز هست. در همین راستا، مذاکرات فشرده‌ای برای اجباری شدن بیمه ۱۷ محصول کلیدی کشاورزی در جریان است تا در صورت وقوع بلایای طبیعی، کشاورزان با سرعت بیشتری به چرخه تولید بازگردند.[1][3]

یکی دیگر از تغییرات ملموس، ارتقای کیفیت خدمات‌رسانی به آسیب‌دیدگان است. ساجدی‌نیا با انتقاد از رویه‌های سنتی تأکید کرد که اسکان اضطراری نباید صرفاً به توزیع چادر محدود شود. بر اساس دستورالعمل‌های جدید، از ظرفیت هتل‌ها و مهمانسراهای دولتی برای اسکان موقت شهروندان استفاده خواهد شد.[3]

با وجود تمام این برنامه‌ریزی‌ها، پیاده‌سازی کامل این سیستم هوشمند با چالش‌هایی همراه است. زیرساخت‌های ارتباطی در مناطق کوهستانی همچنان ضعیف است و اتکا به توانمندی شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی برای بومی‌سازی الگوریتم‌ها و توسعه حسگرهای ارزان‌قیمت، تنها راه عبور از این موانع محسوب می‌شود.[4]