رفتن به محتوای اصلی
مدیریت سیلابآبخیزداری لرستان· 5 دقیقه مطالعه· در محیط زیست

مهار سیلاب ۲ میلیارد مترمکعبی در لرستان؛ نقش سازه‌های آبخیزداری در پیشگیری از بحران

سامانه بارشی پرقدرت پاییزی با بارش ۲ میلیارد مترمکعب آب در گستره ۲۸ هزار کیلومترمربعی لرستان مهار شد و عملکرد بندهای آبخیزداری بالادست همراه با لایروبی‌های به‌موقع مانع از تکرار فجایع گذشته و ثبت تلفات انسانی گردید.

به قلم سامان جعفری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

گستره ۲۸ هزار کیلومترمربعی استان لرستان در روزهای میانی آبان ۱۴۰۵ میزبان سامانه‌ای بارشی شد که میانگین بارندگی آن به حدود ۷۰ میلی‌متر رسید. این بارندگی معادل ورود تقریبی ۲ میلیارد مترمکعب نزولات جوی به حوضه‌های کوهستانی زاگرس بود که در صورت نبود آمادگی، پتانسیل تخریب فراوانی داشت.[1][2]

برخلاف فروردین ۱۳۹۸ که بارش‌های رگباری به طغیان تاریخی رودخانه کشکان و آب‌گرفتگی فاجعه‌بار پلدختر و خرم‌آباد انجامید، سامانه اخیر بدون هرگونه تلفات انسانی مهار شد. پایش‌های میدانی نشان می‌دهد شبکه سازه‌های مهندسی بالادست و لایروبی‌های پایین‌دست، جریان تخریبی را به حجم ذخیره‌سازی کنترل‌شده تبدیل کردند.[1][3][4]

کانون‌های اصلی بارش در مناطق کوهستانی ارقام کم‌سابقه‌ای را ثبت کردند؛ به‌طوری‌که ایستگاه شول‌آباد الیگودرز ۲۲۷ میلی‌متر و ایستگاه سپیددشت بخش پاپی ۲۰۰ میلی‌متر بارندگی را در ۷۲ ساعت به ثبت رساندند. چنین حجم متراکمی در شیب‌های تند زاگرس، معمولاً محرک تشکیل سیلاب‌های گل‌آلود واریزه‌ای است.[3][4]

با وجود قطع موقت راه ارتباطی ۱۵۰ روستا و آسیب شبکه برق ۱۲۰ نقطه روستایی در بخش پاپی، واکنش سریع ستاد مدیریت بحران مانع از گسترش ابعاد خسارات شد. نیروهای راهداری بلافاصله ۵۴ محور روستایی را بازگشایی کردند و پایداری شبکه توزیع برق در کمتر از یک شبانه‌روز برقرار گردید.[3]

اینفوگرافیک شاخص‌های مهار سیلاب، حجم بارندگی و اقدامات پیشگیرانه در لرستان.

سازه‌های بالادست؛ ترمز هیدرولیکی سیلاب

شیرزاد نجفی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، در تشریح رفتار هیدرولوژیکی این بارش‌ها اعلام کرد:[1][2]

«این سازه‌ها را نباید صرفاً چند بند و تأسیسات عمرانی دانست، بلکه آن‌ها زیرساخت‌های حفاظتی شهر و نوعی سرمایه‌گذاری برای تأمین امنیت جانی و مالی مردم هستند.»[1][2]

بندهای سنگی‌ملاتی، گابیونی و خاکی احداث‌شده در دره‌های شمالی خرم‌آباد توانستند با مستهلک ساختن انرژی جنبشی روان‌آب‌ها، دبی اوج سیل ورودی به شهر را مهار کنند. این سازه‌ها هزاران تن رسوبات ماسه‌ای و سنگی را پیش از ورود به مسیل‌های شهری به دام انداختند.[1][2]

هر هکتار عملیات آبخیزداری به شکل استاندارد توانایی ذخیره و نفوذ بیش از ۵۰۰ مترمکعب آب و مهار حدود ۵ تن رسوب را دارد. این عملکرد به معنی هدایت بخشی از سیلاب خروشان به سفره‌های تشنه آب زیرزمینی دشت‌های استان لرستان است.[1][2]

نجفی تأکید می‌کند که نزولات جوی اخیر موقعیت استراتژیک این استان را در چرخه آب غرب کشور برجسته ساخته است. بااین‌حال بخش زیادی از بارش‌ها در نبود سازه‌های آبخوان‌داری ممکن است از طریق تبخیر یا خروج سطحی از دسترس حوضه‌های مصرفی خارج شود.[1]

هم‌افزایی لایروبی و تخلیه زودهنگام کانون‌های خطر

در کنار سازه‌های ارتفاعات، زنجیره‌ای از عملیات مهندسی در بستر رودخانه‌ها طی ماه‌های منتهی به آبان ۱۴۰۵ به اجرا درآمد. لایروبی کامل ۵۰ کیلومتر از مقاطع حساس رودخانه‌های استان ظرفیت هیدرولیکی عبور ایمن جریان‌های تنداب را تا دو برابر ارتقا داد.[3][4]

نمودار مقایسه‌ای اوج بارندگی در ایستگاه‌های اصلی لرستان طی ۷۲ ساعت فعالیت سامانه بارشی.

سید سعید شاهرخی، استاندار لرستان، در جلسه ستاد مدیریت بحران که در مرکز سپیددشت تشکیل شد، با ارزیابی مثبت از اقدامات پیشگیرانه اظهار کرد:[3][4]

«بارش ۲۲۷ میلی‌متری در شول‌آباد الیگودرز و حدود ۲۰۰ میلی‌متری در سپیددشت، بدون تدبیر و هماهنگی میان دستگاه‌ها می‌توانست زمینه‌ساز تلفات انسانی و خسارات گسترده شود، اما در این زمینه حادثه‌ای رخ نداد.»[3][4]

شاخص‌ترین اقدام مهندسی در این زمینه، پاک‌سازی کامل رودخانه تیره‌رود شهرستان دورود پس از ۲۳ سال وقفه بود. انباشت گل‌ولای و نخاله‌ها در دهه‌های گذشته همواره این مقطع شهری را به گلوگاه آب‌گرفتگی‌های مخرب مبدل کرده بود.[3][4]

علاوه بر این، پاک‌سازی افزون بر ۳ هزار دهانه پل ارتباطی در محورهای ترانزیتی و جاده‌های روستایی موجب شد تا رسوبات شناور مسیر را مسدود نکنند. این تدبیر فنی مانع از پس‌زدگی جریان و واژگونی پل‌های حیاتی گردید.[3][4]

در محدوده شهری خرم‌آباد نیز پیش از اوج‌گیری طغیان خرم‌رود، تمامی تجهیزات کارگاهی احداث پل خیرساز قاضی از حریم فعال رودخانه خارج شد تا مانع عبور روان‌آب‌های متراکم نشود.[3][4]

مدیریت زیرساخت‌های ریلی و تغذیه بلندمدت آبخوان‌ها

یکی از مهم‌ترین تصمیمات ایمنی در جریان این طغیان، توقف هدفمند قطارهای مسافربری در خط‌آهن شمال به جنوب بود. پس از وقوع رانش و ریزش سنگ در ۶ نقطه از محور درود به اندیمشک، تردد بلافاصله مهار شد.[3]

عملیات لایروبی و پاک‌سازی مسیر رودخانه‌ها در لرستان پیش از آغاز بارش‌های سنگین پاییزی.

با اقدام مشترک دستگاه‌های اجرایی، بیش از ۱٬۲۰۰ مسافر قطارهای گرفتار در بخش پاپی با به‌کارگیری اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌های امدادی بدون هرگونه آسیب به ایستگاه‌های امن منتقل شدند. این عملیات از بروز فاجعه‌ای ریلی در حاشیه رودخانه سزار جلوگیری کرد.[3]

کارشناسان منابع طبیعی اشاره می‌کنند که پدیده بارش‌های رگباری ناشی از تغییر اقلیم، الگوهای بارش سنتی را از برف‌های آرام به باران‌های شدید دگرگون کرده است. در چنین وضعیتی، سرعت حرکت قطرات روی زمین‌های با شیب بالای ۲۰ درصد به‌شدت تشدید می‌شود.[1][2]

در دامنه‌های زاگرس که نرخ فرسایش خاک در نقاط فاقد پوشش به ۲۵ تا ۴۰ تن در هکتار می‌رسد، آبخیزداری تنها سنگر دفاعی خاک حاصلخیز است. رسوباتی که در مخازن بندهای خاکی حبس شدند، مانع از پر شدن زودهنگام سدهای بزرگی چون دز و کرخه در پایین‌دست گردیدند.[1][2]

بهره‌برداران محلی و کشاورزان منطقه سپیددشت و حومه خرم‌آباد گزارش دادند که آبگیری چاه‌های کشاورزی و چشمه‌های طبیعی روندی صعودی به خود گرفته است. نفوذ تدریجی روان‌آب‌ها افت سفره‌های زیرزمینی را در دشت‌های بحرانی تا حدی جبران می‌کند.[1][2]

افق مدیریت یکپارچه حوضه‌های آبریز

توسعه طرح‌های آبخیزداری در ۲۸ هزار کیلومترمربع لرستان نیازمند تخصیص پیوسته بودجه‌های عمرانی است. مدیران محلی معتقدند هر ریال هزینه‌کرد در تثبیت بالادست، هزینه‌های بازسازی پس از بحران را به میزان ده برابری کاهش می‌دهد.[1][2]

پیوند سامانه‌های هشدار هواشناسی، هدایت میدانی ماشین‌آلات راهداری و نگهداشت سازه‌های کنترل سیل، مدلی موفق از مداخله سیستمی را رقم زد. این هماهنگی میان‌بخشی نشان داد تاب‌آوری شهرها نه یک پروژه تک‌مرحله‌ای، بلکه زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته از اقدامات است.[3][4]

توسعه پوشش گیاهی، بوته‌کاری و ایجاد تراس‌بندی در دامنه‌های شیب‌دار در فصول پیش‌رو می‌تواند مکمل ماندگاری سازه‌های فیزیکی باشد. حفظ بافت جنگل‌های بلوط زاگرس عاملی مستقیم در مهار دبی روان‌آب‌های آتی به شمار می‌رود.[1]

آزمون اخیر در پلدختر، دورود و خرم‌آباد ثابت کرد که سرمایه‌گذاری بر سازه‌های آرام‌ساز جریان، موثرترین راهبرد عبور از چالش‌های اقلیمی است. تقویت این سپر دفاعی، راهبرد اصلی صیانت از زیرساخت‌های سکونتی و منابع آب فلات ایران در سال‌های آینده خواهد بود.[1][2][3]

نکات کلیدی

  • ثبت ۲ میلیارد مترمکعب نزولات جوی با میانگین ۷۰ میلی‌متر در گستره ۲۸ هزار کیلومترمربعی لرستان بدون تلفات انسانی سپری شد.
  • بندهای آبخیزداری بالادست خرم‌آباد سرعت روان‌آب را شکسته و مانع ورود رسوبات و گل‌ولای به مناطق مسکونی شهری شدند.
  • لایروبی پیشگیرانه ۵۰ کیلومتر از رودخانه‌ها از جمله تیره‌رود دورود پس از ۲۳ سال و پاک‌سازی ۳ هزار دهانه پل به جریان ایمن آب انجامید.
  • توقف به‌موقع قطارهای محور جنوب و بازگشایی سریع ۵۴ راه روستایی آسیب‌دیده از بروز بحران ثانویه جلوگیری کرد.

آنچه نمی‌دانیم

  • میزان دقیق نفوذ آب حاصل از بارش اخیر به سفره‌های آبخوان دشت‌های ممنوعه لرستان پس از پایش داده‌های پیزومتری
  • برنامه زمان‌بندی تأمین اعتبارات ملی برای تعمیم سازه‌های آبخیزداری به باقی‌مانده ۷۰ درصد اراضی حوضه زاگرس

روند رویداد

  1. فروردین ۱۳۹۸

    سیلاب‌های گسترده در خرم‌آباد و پلدختر ضرورت بازنگری بنیادین در مهندسی آبخیزداری بالادست را آشکار کرد.

  2. شهریور و مهر ۱۴۰۵

    طرح لایروبی ۵۰ کیلومتر از مسیرهای بحرانی رودخانه‌ها و پاک‌سازی ۳ هزار دهانه پل در لرستان کلید خورد.

  3. ۱۵ آبان ۱۴۰۵

    سازمان هواشناسی و مدیریت بحران هشدار قرمز برای مناطق کوهستانی لرستان و حوزه زاگرس صادر کردند.

  4. ۱۷ آبان ۱۴۰۵

    سامانه بارشی با ثبت ۲۲۷ میلی‌متر در شول‌آباد و ۲۰۰ میلی‌متر در سپیددشت اوج گرفت و بندهای آبخیزداری روان‌آب را مهار کردند.

  5. ۱۸ آبان ۱۴۰۵

    تأیید رسمی گذر ایمن از سیلاب بدون تلفات جانی و آغاز بازگشایی راه‌های روستایی آسیب‌دیده اعلام شد.

متخصصان آبخیزداری و منابع طبیعی 40%ستاد مدیریت بحران و راهداری 35%جوامع محلی و کشاورزان حوضه 25%
متخصصان آبخیزداری و منابع طبیعی
بر مهار روان‌آب در سرمنشأ، کاهش فرسایش خاک و تقویت نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی تأکید دارند.
ستاد مدیریت بحران و راهداری
تمرکز اصلی را بر لایروبی مقاطع گلوگاهی، پاک‌سازی پل‌ها، تخلیه کانون‌های خطر و اقدامات اضطراری می‌گذارند.
جوامع محلی و کشاورزان حوضه
بهره‌برداری پایدار از آب ذخیره‌شده در آبخوان‌ها را همراه با جبران سریع خسارت راه‌های روستایی مطالبه می‌کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • دیدگاه دامداران و عشایر کوچ‌رو درباره اثر مسدود شدن کوتاه‌مدت ایل‌راه‌ها در پی طغیان رودخانه‌های فصلی

منابع

پوشش منابع

4 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

متخصصان آبخیزداری و منابع طبیعی 40%ستاد مدیریت بحران و راهداری 35%جوامع محلی و کشاورزان حوضه 25%
  1. [1]ایسنامتخصصان آبخیزداری و منابع طبیعی

    ۲ میلیارد مترمکعب بارش در لرستان ثبت شد/آبخیزداری، سپر حفاظتی خرم‌آباد

    مطالعه در ایسنا →
  2. [2]خبرگزاری مهرمتخصصان آبخیزداری و منابع طبیعی

    ثبت ۲ میلیارد مترمکعب بارش در لرستان؛ ضرورت اجرای طرح‌های آبخیزداری

    مطالعه در خبرگزاری مهر →
  3. [3]ایرناستاد مدیریت بحران و راهداری

    استاندار لرستان: تدابیر پیشگیرانه مانع بروز تلفات در بارندگی‌های کم‌سابقه شد

    مطالعه در ایرنا →
  4. [4]ایلناستاد مدیریت بحران و راهداری

    استاندار لرستان: تدبیر و هماهنگی پیش از بارندگی‌های اخیر مانع بروز تلفات در استان شد

    مطالعه در ایلنا →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار محیط زیست با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.