آژانس فضایی اروپا برای محافظت از آسمان تاریک و آرام به ائتلاف جهانی نجوم پیوست

آژانس فضایی اروپا (ESA) با برداشتن گامی بی‌سابقه در تاریخ اکتشافات فضایی، به طور رسمی به مرکز محافظت از آسمان تاریک و آرام (CPS) وابسته به اتحادیه بین‌المللی نجوم پیوست. این تصمیم مهم در جریان هفتاد و هفتمین کنگره بین‌المللی فضانوردی که در شهر آنتالیای ترکیه برگزار شد، به اطلاع عموم رسید.[1][5]

این تفاهم‌نامه همکاری در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۶ توسط مدیران ارشد هر دو سازمان به امضا رسید. با این اقدام، آژانس فضایی اروپا به نخستین نهاد فضایی دولتی در جهان تبدیل شد که به طور رسمی برای مقابله با اثرات مخرب ماهواره‌ها بر رصدهای نجومی متعهد می‌شود.[1][2]

پیرو بنونوتی، مدیر مرکز محافظت از آسمان تاریک و آرام، این توافق را یک نقطه عطف توصیف کرد. او در مراسم امضای این سند تاکید کرد که این همکاری نشان‌دهنده تعهد آژانس فضایی اروپا به فعالیت‌های فضایی مسئولانه و پایدار است.[1]

رولف دنسینگ، مدیر عملیات آژانس فضایی اروپا نیز در این نشست به اهمیت همزیستی مسالمت‌آمیز در فضا اشاره کرد. او توضیح داد که این همکاری به دانشمندان اجازه می‌دهد تا به کاوش در کیهان ادامه دهند، در حالی که نسل‌های آینده نیز از دیدن آسمانی پرستاره محروم نخواهند شد.[4]

چالش منظومه‌های ماهواره‌ای بزرگ

صنعتی شدن سریع مدار نزدیک زمین و پرتاب هزاران ماهواره تجاری در سال‌های اخیر، چالش‌های پیش‌بینی‌نشده‌ای را برای ستاره‌شناسان ایجاد کرده است. ماهواره‌هایی که در ارتفاع پایین حرکت می‌کنند، نور خورشید را به شدت منعکس کرده و رگه‌های درخشانی را در تصاویر تلسکوپ‌های نوری بر جای می‌گذارند.[2][3]

علاوه بر آلودگی نوری، تجهیزات الکترونیکی و سیستم‌های ارتباطی این ماهواره‌ها امواج رادیویی ناخواسته‌ای تولید می‌کنند. یان سیمینسکی، تحلیلگر زباله‌های فضایی در آژانس فضایی اروپا، تایید کرد که این نویزهای رادیویی می‌توانند عملکرد تلسکوپ‌های رادیویی حساس روی زمین را به شدت مختل کنند.[3]

اتحادیه بین‌المللی نجوم پیش از این هشدار داده بود که افزایش بی‌رویه این پرتاب‌ها می‌تواند درک ما از کیهان را با مشکل مواجه کند. این نهاد علمی تاکید دارد که آسمان تاریک و آرام نه تنها برای پیشبرد علم نجوم ضروری است، بلکه بخشی از میراث فرهنگی تمام بشریت محسوب می‌شود.[1]

راهکارهای فناورانه برای محافظت از آسمان

بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه جدید، آژانس فضایی اروپا تخصص فنی خود را برای توسعه راهکارهای عملی در اختیار صنعت فضایی قرار خواهد داد. این سازمان قصد دارد با همکاری شرکت‌های سازنده ماهواره، تغییراتی اساسی در مرحله طراحی و تولید فضاپیماها ایجاد کند.[1][4]

یکی از محورهای اصلی این همکاری، توسعه و بهبود پوشش‌های خارجی ماهواره‌ها است. استفاده از مواد جاذب نور و رنگ‌های تیره می‌تواند میزان انعکاس نور خورشید را به شکل قابل توجهی کاهش داده و از درخشش ماهواره‌ها در آسمان شب بکاهد.[1][3]

علاوه بر این، دو سازمان روی روش‌های نوین برای مشخصه‌یابی فرکانس‌های رادیویی و توسعه حالت‌های عملیاتی چابک برای ماهواره‌ها کار خواهند کرد. این فناوری‌ها به اپراتورها اجازه می‌دهد تا در زمان عبور از فراز رصدخانه‌های مهم، انتشار امواج مزاحم را به حداقل برسانند.[1]

این توافق‌نامه ماهیت نظارتی یا قانونی ندارد و هیچ محدودیت اجباری برای روشنایی ماهواره‌ها وضع نمی‌کند. در عوض، هدف آن ایجاد استانداردهای داوطلبانه و دستورالعمل‌هایی برای رفتار مسئولانه در فضا است که امید می‌رود توسط سایر آژانس‌ها و شرکت‌های خصوصی نیز پذیرفته شود.[3]

نقش کنگره فضانوردی آنتالیا

هفتاد و هفتمین کنگره بین‌المللی فضانوردی (IAC 2026) که از ۵ تا ۹ اکتبر در آنتالیا برگزار شد، بستر مناسبی را برای شکل‌گیری این توافق فراهم کرد. این رویداد با شعار «جهان به فضای بیشتری نیاز دارد»، بر اهمیت استفاده پایدار و صلح‌آمیز از منابع فضایی تمرکز داشت.[5][6]

این نخستین بار در تاریخ است که کشور ترکیه میزبانی این گردهمایی معتبر فضایی را بر عهده دارد. آژانس فضایی ترکیه (TUA) و خوشه هوافضای ساها استانبول به عنوان میزبانان این رویداد، تلاش کردند تا گفتگویی جهانی درباره امنیت فضایی و پیامدهای اخلاقی فعالیت‌های فراتر از زمین شکل دهند.[5]

حضور بیش از ۲۵۰ ستاره‌شناس، کارشناس حقوقی، سیاست‌گذار و نماینده صنعت در این کنگره، نشان‌دهنده اجماع جهانی برای حل بحران آلودگی مداری است. امضای توافق‌نامه میان آژانس فضایی اروپا و اتحادیه بین‌المللی نجوم، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عملی این نشست پنج روزه به شمار می‌رود.[1][5]

چشم‌انداز آینده اکتشافات فضایی

پیوستن آژانس فضایی اروپا به این ابتکار جهانی می‌تواند فشارها را بر سایر بازیگران بزرگ عرصه فضا، از جمله ناسا و شرکت‌های خصوصی مانند اسپیس‌ایکس افزایش دهد. کارشناسان معتقدند که بدون یک همکاری همه‌جانبه، محافظت از آسمان شب در برابر هزاران ماهواره برنامه‌ریزی‌شده غیرممکن خواهد بود.[7]

این همکاری همچنین با روح ماده نهم معاهده فضای ماورای جو سازمان ملل متحد همخوانی دارد. این ماده تاکید می‌کند که فعالیت‌های فضایی باید با در نظر گرفتن منافع سایر طرف‌ها و جلوگیری از تداخل مضر در فعالیت‌های علمی و صلح‌آمیز انجام شود.[1]

در نهایت، موفقیت این طرح به میزان مشارکت صنایع فضایی در پذیرش استانداردهای جدید بستگی دارد. اگر فناوری‌های کاهش انعکاس نور و کنترل امواج رادیویی به یک رویه استاندارد در تولید ماهواره تبدیل شوند، بشریت می‌تواند همزمان از مزایای اینترنت ماهواره‌ای و شگفتی‌های آسمان شب بهره‌مند شود.[4]

مرکز محافظت از آسمان تاریک و آرام (CPS) که توسط اتحادیه بین‌المللی نجوم تاسیس شده است، شبکه‌ای گسترده از رصدخانه‌ها، پژوهشگران و شهروندان علاقه‌مند را گردهم آورده است. هدف اصلی این مرکز، افزایش آگاهی عمومی درباره پیامدهای منفی تداخلات ماهواره‌ای بر نجوم حرفه‌ای و آماتور است.[1][4]

ستاره‌شناسان یادآوری می‌کنند که کشف اجرام دوردست، مانند کهکشان‌های کوتوله یا سیارک‌های نزدیک به زمین، نیازمند نوردهی طولانی‌مدت در تلسکوپ‌های نوری است. عبور حتی یک ماهواره درخشان از میدان دید تلسکوپ می‌تواند داده‌های جمع‌آوری‌شده در طول چندین ساعت را به طور کامل تخریب کند.[7]

با امضای این تفاهم‌نامه، اکنون توپ در زمین شرکت‌های تجاری و سایر آژانس‌های دولتی است. جامعه علمی امیدوار است که این اقدام پیشگامانه آژانس فضایی اروپا، به تدوین یک چارچوب بین‌المللی جامع برای مدیریت ترافیک مداری و حفظ دسترسی بلامانع به ستارگان منجر شود.[3][4]