چگونه دسته‌بندی مجلات، هویت واقعی مانگاهای شونن، شوجو، سینن و جوسی را شکل می‌دهد

تصور کنید با کوهی از ۱.۶۹ میلیون جلد گلچین کمیک قطور، به ضخامت دفترچه‌های تلفن قدیمی، روبه‌رو هستید. این دقیقاً همان تعداد نسخه‌ای است که در سال ۲۰۱۹، هر هفته از زیر دستگاه‌های چاپ ژاپن برای مجله «ویکلی شونن جامپ» (Weekly Shonen Jump) بیرون می‌آمد؛ تیراژی چنان عظیم که کل صنعت کمیک‌بوک آمریکا در برابرش رنگ می‌بازد. دهه‌هاست که صنعت مانگای ژاپن این حجم عظیم از تولیدات را از طریق یک سیستم سخت‌گیرانه از برچسب‌های مخاطب‌شناسی سازماندهی کرده است: شونن، شوجو، سینن و جوسی. برای خواننده تازه‌واردی که در قفسه‌های یک کتاب‌فروشی غربی پرسه می‌زند، این اصطلاحات اغلب شبیه به ژانر به نظر می‌رسند که این رسانه را تر و تمیز به دسته‌های اکشن، عاشقانه و درام تقسیم می‌کنند. اما این تصور، اساساً سازوکار واقعی بزرگ‌ترین بازار کمیک جهان را اشتباه فهمیده است.[2]

تمایز قائل شدن میان ژانر و گروه مخاطب هدف، مهم‌ترین کلید برای درک کمیک‌های ژاپنی است. پایگاه «کامیک بوک ریسورسز» (Comic Book Resources) در تحلیل سال ۲۰۲۲ خود از ساختار این صنعت می‌نویسد: «این اصطلاحات به ژانرها یا دسته‌بندی‌های خاصی اشاره ندارند، بلکه نشان می‌دهند مخاطب هدفِ در نظر گرفته شده چه کسی است.» یک داستان علمی‌تخیلی، یک درام تاریخی یا یک عاشقانه دبیرستانی می‌تواند در هر یک از این چهار دسته جای بگیرد. چیزی که برچسب را تعیین می‌کند، محتوای داستان نیست، بلکه مجله خاصی است که تصمیم به چاپ آن گرفته است.

در ژاپن، مانگاها پیش از آنکه در قالب جلدهای مستقل گردآوری شوند، به‌طور سنتی در مجلات گلچین هفتگی یا ماهانه به‌صورت سریالی چاپ می‌شوند. این مجلات برای جلب رضایت تبلیغ‌دهندگان و هدایت تصمیمات سردبیری، با دقتی لیزری روی گروه‌های سنی و جنسیتی خاصی تمرکز دارند. اگر یک کمدی رمانتیک در مجله‌ای با هدف پسران نوجوان چاپ شود، یک مانگای شونن است. اگر یک حماسه اکشن خشن و تاریک در مجله‌ای برای دختران نوجوان منتشر شود، یک مانگای شوجو محسوب می‌شود. در اینجا، مجله همان قلمرو است و مخاطب‌شناسی، نقشه راه.[6]

شناخته‌شده‌ترینِ این دسته‌ها در سطح جهانی، شونن است که تقریباً به معنای «پسر» یا «جوان» ترجمه می‌شود. ناشران صراحتاً این دسته را برای پسران نوجوان بین ۱۲ تا ۱۸ سال هدف‌گذاری می‌کنند. از نظر سردبیری، مجلات شونن مضامینی چون رفاقت، پشتکار و سفرهای بلوغ را در اولویت قرار می‌دهند. اگرچه مجموعه‌های مبارزه‌محوری مانند «ناروتو» (Naruto) یا «وان پیس» (One Piece) این دسته را در ذهنیت جهانی تعریف کرده‌اند، اما مجلات شونن به‌طور مرتب درام‌های ورزشی، مجموعه‌های معمایی و کمدی‌های رمانتیک را نیز منتشر می‌کنند، به این شرط که برای همان هسته اصلی مخاطبان یعنی پسران نوجوان جذاب باشند.

همتای مستقیم آن شوجو است که دختران نوجوان در همان بازه سنی ۱۲ تا ۱۸ سال را هدف می‌گیرد. مانگای شوجو از نظر تاریخی تأکید بیشتری بر روابط بین‌فردی، رشد عاطفی و عشق دارد، هرچند که به همان اندازه می‌تواند بستر مناسبی برای داستان‌های علمی‌تخیلی و فانتزی باشد. از نظر بصری، شوجو اغلب از زیبایی‌شناسی متمایزی بهره می‌برد که با طراحی شخصیت‌های پراحساس با چشمان درشت و چیدمان پنل‌هایی که ساختارهای شبکه‌ای سنتی را برای انتقال بار عاطفی می‌شکنند، شناخته می‌شود.

با عبور خوانندگان از سنین نوجوانی، صنعت مانگا آن‌ها را به سمت سینن و جوسی سوق می‌دهد. سینن مردان بزرگسال را هدف می‌گیرد که عموماً بین ۱۸ تا ۴۰ سال تعریف می‌شوند. مانگای سینن که از محدودیت‌های محتوایی مخاطبان جوان‌تر رها شده، اغلب به کاوش در پیرنگ‌های پیچیده‌تر و از نظر اخلاقی مبهم، عمق روان‌شناختی و گاهی خشونت‌های گرافیکی یا مضامین بزرگسالانه می‌پردازد. با این حال، این دسته شامل داستان‌های آرام و کندِ برشی از زندگی درباره مشاغل روزمره بزرگسالان نیز می‌شود و ثابت می‌کند که بلوغ در مانگا لزوماً به معنای خشونت نیست.

جوسی، به معنای «زن»، دسته معادل برای خوانندگان زن بزرگسال بین ۱۸ تا ۴۰ سال است. در حالی که شوجو ممکن است بر عشق‌های اولِ آرمانی و درام‌های دبیرستانی تمرکز کند، جوسی معمولاً خود را در چالش‌های واقع‌گرایانه زندگی بزرگسالی، کشمکش‌های شغلی و روابط عاشقانه ملموس‌تر و گاهی آشفته ریشه می‌داند. کتابخانه عمومی نیویورک در راهنمای سال ۲۰۱۸ خود با تأکید بر تنوع سبکی گسترده این دسته نوشت: «برخلاف مانگاهای شونن، شوجو یا سینن، مانگای جوسی را نمی‌توان همیشه و به سرعت تنها از روی جلد آن تشخیص داد.»[1]

مرزهای میان این چهار ستون اصلی صرفاً موضوعی نیستند؛ بلکه عمیقاً زبانی‌اند. پایان‌نامه‌ای که در پلتفرم «ریسرچ‌گیت» (ResearchGate) منتشر شده و نقش زبان در مانگا را بررسی می‌کند، نشان می‌دهد که چگونه دایره واژگان و ساختار جملات بسته به مخاطب هدف به طرز چشمگیری تغییر می‌کند. مجلات شونن و شوجو به شدت از «فوریگانا» (furigana) - حروف آوانگار کوچکی که کنار کانجی‌های پیچیده چاپ می‌شوند - استفاده می‌کنند تا مطمئن شوند خوانندگان جوان‌ترشان می‌توانند کلمات دشوار را تلفظ کنند. مجلات سینن و جوسی، با فرض اینکه خوانندگانشان بزرگسالانی با سواد کامل هستند، فوریگانا را به کلی حذف می‌کنند.[4]

با این حال، وقتی به داده‌های واقعی خوانندگان نگاه می‌کنید، تضاد جذابی پدیدار می‌شود: دیوارهای سخت‌گیرانه مخاطب‌شناسی که ناشران بنا کرده‌اند، بازتاب‌دهنده کسانی نیستند که واقعاً این کتاب‌ها را می‌خوانند. در سال ۲۰۱۹، غول انتشاراتی «شوئیشا» (Shueisha) تفکیک دقیقی از مخاطبان مجله پرچمدار خود، یعنی ویکلی شونن جامپ، منتشر کرد. با وجود اینکه این مجله، نشریه معرف برای پسران ۱۲ تا ۱۸ ساله است، داده‌ها ترکیب مخاطبان کاملاً متفاوتی را نشان دادند.[2]

بر اساس آمار خود شوئیشا، ۲۷.۴ درصد از خوانندگان ویکلی شونن جامپ ۲۵ ساله یا مسن‌تر بودند. ۲۵.۸ درصد دیگر در بازه سنی ۱۹ تا ۲۴ سال قرار داشتند. در مجموع، این بدان معنا بود که ۵۳.۲ درصد از خوانندگان بزرگ‌ترین مجله پسرانه ژاپن در واقع بزرگسالانی بودند که از نظر فنی به دسته سینن تعلق داشتند. تنها ۱۷.۶ درصد از خوانندگان در بازه ۱۶ تا ۱۸ سال و ۱۶.۴ درصد بین ۱۳ تا ۱۵ سال بودند.[2]

این جذابیت متقاطع عظیم، تا حدی محصول گذر زمان است. خوانندگانی که در نوجوانی شروع به دنبال کردن مجموعه‌های طولانی کرده بودند، خیلی ساده خرید مجله را در دهه‌های بیست و سی زندگی‌شان نیز ادامه دادند. اما این موضوع همچنین گویای جذابیت جهان‌شمول این داستان‌گویی است. مضامین تلاش، دوستی و پیروزی که سیاست سردبیری شونن را تعریف می‌کنند، بسیار فراتر از تجربه پسران نوجوان طنین‌انداز می‌شوند و خیل عظیمی از خوانندگان بزرگسال و زن را به خود جذب می‌کنند.[2][6]

مقیاس عظیم این درهم‌تنیدگی در آمار تاریخی تیراژها مشهود است. در سال ۲۰۱۰، ویکلی شونن جامپ تیراژ خیره‌کننده ۲,۸۷۶,۴۰۲ نسخه در هفته را به رخ می‌کشید. در مقابل، مجله پرچمدار سینن شوئیشا، یعنی «ویکلی یانگ جامپ» (Weekly Young Jump)، تیراژی برابر با ۸۵۲,۹۳۸ نسخه داشت. یک حساب و کتاب ساده نشان می‌دهد که میلیون‌ها مرد بزرگسال هرگز به دسته سنی بالاتر کوچ نکردند و ترجیح دادند با همان عناوین شوننی که دوست داشتند بمانند.[5]

با گسترش مانگا در بازار جهانی، این واقعیت باعث ایجاد اصطکاک شده است. خوانندگان غربی که به دسته‌بندی کتاب‌ها بر اساس ژانر عادت دارند، اغلب برچسب‌های مخاطب‌شناسی را گیج‌کننده یا به‌طور غیرضروری محدودکننده می‌یابند. با درک این اصطکاک، برخی از ناشران بین‌المللی شروع به کنار گذاشتن کامل سیستم طبقه‌بندی ژاپنی کرده‌اند. ناشر فرانسوی «گلنا» (Glénat)، یکی از بازیگران اصلی بازار مانگا در اروپا، صراحتاً برچسب‌های شونن، شوجو و سینن را از بازاریابی خود حذف کرد تا از دفع خوانندگان بالقوه‌ای که ممکن است با این برچسب‌های سنی و جنسیتی احساس طرد شدن کنند، جلوگیری کند.[3]

برای بومی‌سازان غربی، این برچسب‌ها گاهی می‌توانند شبیه به یک دردسر بازاریابی باشند. یک تریلر نفس‌گیر با برچسب شوجو ممکن است توسط خوانندگان مردی که تصور می‌کنند با یک داستان عاشقانه طرف‌اند نادیده گرفته شود، در حالی که یک درام تأمل‌برانگیز با برچسب سینن ممکن است از چشم خوانندگان زن دور بماند. ناشرانی مانند گلنا امیدوارند با حذف برچسب‌های مخاطب‌شناسی، اجازه دهند داستان‌ها بر اساس ژانرها و پیش‌فرض‌های واقعی خودشان به فروش برسند.[3]

با این حال در ژاپن، این برچسب‌ها همچنان بستر اصلی مدل کسب‌وکار این صنعت باقی مانده‌اند. مجلات صرفاً ابزارهایی برای ارائه محتوا نیستند؛ آن‌ها پلتفرم‌های تبلیغاتیِ به شدت هدفمندی به شمار می‌روند. شرکتی که بازی‌های ویدیویی یا تنقلات می‌فروشد باید بداند که دستش به پسران نوجوان می‌رسد، در حالی که شرکتی که لوازم آرایشی یا مد می‌فروشد، مخاطبان شوجو را می‌خواهد. برچسب‌های مخاطب‌شناسی این دسترسی هدفمند را تضمین می‌کنند، حتی اگر خوانندگان واقعی از مرزهای تعیین‌شده فراتر بروند.[6]

در نهایت، اصطلاحات شونن، شوجو، سینن و جوسی را بهتر است به عنوان نقاط شروع سردبیری در نظر گرفت تا حصارهای سخت‌گیرانه برای مصرف‌کنندگان. آن‌ها لحن اولیه، پیچیدگی زبانی و جایگاه مجله را دیکته می‌کنند، اما تعیین نمی‌کنند که چه کسی اجازه دارد از اثر لذت ببرد. همان‌طور که کتابخانه عمومی نیویورک اشاره کرده است: «هیچ قانونی وجود ندارد که بگوید یک مرد بالغ نمی‌تواند یک مجموعه شوجو بخواند یا به همین ترتیب، یک دختر نوجوان نمی‌تواند از یک مجموعه سینن لذت ببرد.» در چشم‌انداز مدرن مانگا، مخاطب‌شناسی تنها یک برچسب است؛ داستان متعلق به هر کسی است که انتخاب می‌کند آن را بخواند.[1]