چرا نوزادان در سراسر جهان والدین را «ماما» و «پاپا» صدا می‌زنند؟

در سال ۱۹۵۹، جورج پی. مرداک، انسان‌شناس آمریکایی، واژگان خویشاوندی بیش از ۵۰۰ فرهنگ گوناگون را گردآوری کرد تا الگوهای ساختاری جوامع بشری را کشف کند. او به یک ناهنجاری آماری برخورد که قواعد شناخته‌شدهٔ زبان‌شناسی تاریخی را زیر سؤال می‌برد: زبان‌هایی که اقیانوس‌ها، کوه‌ها و هزاره‌ها میانشان فاصله انداخته بود، همگی از توالی‌های صوتی کاملاً یکسانی برای خطاب قرار دادن پدر و مادر استفاده می‌کردند.[2]

از سواحیلی تا ماندارین و از ناواهو تا آرامی، واژه‌های مربوط به مادر و پدر همواره بر محور مجموعهٔ بسیار کوچک و ثابتی از هجاها می‌چرخیدند. یافته‌های مرداک نشان داد که هجاهای «ما»، «نا»، «پا» و «تا» به شکلی معنادار و چشمگیر در خانواده‌های زبانی کاملاً نامرتبط فراوانی دارند؛ الگویی فراگیرتر از آنکه اتفاقی ساده باشد، و گسترده‌تر از آنکه موروثی تلقی شود.[2][8]

زبان‌شناسان به‌خوبی می‌دانستند که این کلمات نمی‌توانند بقایای یک «زبان نخستین جهانی» باشند که انسان‌های اولیه با آن تکلم می‌کردند. واژه‌ها در گذر قرن‌ها دستخوش دگرگونی‌های شدیدی می‌شوند و هر اصطلاح کهنِ مشترکی ظرف ده‌ها هزار سال چنان فرسوده می‌شد که دیگر قابل شناسایی نبود. پس حضور جهان‌شمول «ماما» و «پاپا» پاسخی زیست‌شناختی می‌طلبید، نه تاریخی.[1][8]

مکانیک دهان نوزاد

پاسخ قطعی در سال ۱۹۶۲ از راه رسید؛ زمانی که رومن یاکوبسون، زبان‌شناس نامدار روسی‌تبار، رسالهٔ بنیادین خود را با عنوان «چرا ماما و پاپا؟» به چاپ رساند. یاکوبسون استدلال کرد که این اصطلاحات جهان‌شمول از نیاکان باستانی به ارث نرسیده‌اند، بلکه هر نوزاد آنها را به‌تنهایی و از نو می‌سازد؛ واژه‌هایی که نتیجهٔ محتوم تکامل آناتومیک مجرای صوتی انسان به شمار می‌روند.[1]

نوزادان در حدود شش‌ماهگی وارد مرحله‌ای رشدی به نام «غان و غون قاعده‌مند» می‌شوند. پیش از آنکه اثر زبان مادری روی گفتار کودک بنشیند، او با تولید رشته‌های مکرری از صامت و مصوت، مجرای صوتی‌اش را می‌آزماید. این آواها آگاهانه انتخاب نمی‌شوند، بلکه ساده‌ترین حرکات مکانیکی در دسترسِ عضلات در حال رشد صورت هستند.[3][4]

راحت‌ترین کاری که حنجرهٔ یک انسان می‌تواند انجام دهد، باز کردن فک هم‌زمان با لرزاندن تارهای صوتی است؛ حرکتی که واکهٔ باز و کشیدهٔ /a/ را می‌آفریند. ساده‌ترین صامتی که می‌توان با این واکه جفت کرد، یک انفجاریِ دو‌لب است که با فشردن سادهٔ لب‌ها به هم و رها کردنشان تولید می‌شود؛ ترکیبی مکانیکی که آواهای پایهٔ /m/، /p/ و /b/ را می‌سازد.[1][3]

یاکوبسون نوشت: «نام‌های کودکانه برای مادر و پدر، درست مانند نخستین واحدهای معناداری که در گفتار نوزاد جوانه می‌زنند، بر اساس تقابل میان بهینه‌ترین صامت و بهینه‌ترین واکه بنا شده‌اند». تولید رشتهٔ «ماما» یا «پاپا» به هیچ مهارت پیچیده‌ای در حرکت زبان یا کنترل تنفس نیاز ندارد؛ صرفاً باز و بسته شدن فک در آرام‌ترین و طبیعی‌ترین حالتش است.[1][7]

زمزمهٔ شیرخوارگی و خروج هوا از بینی

در حالی که /p/ و /b/ صامت‌های انسدادی دهانیِ ساده‌اند، آوای /m/ با یک زمینهٔ بیولوژیکی ویژه پیوند خورده که ارتباط جهان‌شمول آن با مادر را توجیه می‌کند: یاکوبسون نشان داد که /m/ یک «زمزمهٔ خیشومی» است؛ یعنی تنها آوایی که نوزاد هنگام شیر خوردن و مکیدن پستان یا شیشه می‌تواند تولید کند.[1][3]

وقتی لب‌های کودک روی پستان یا شیشهٔ شیر محکم بسته شده، حفرهٔ دهان کاملاً مسدود است. اگر نوزاد در حال غذا خوردن صدایی از خود درآورد، هوا ناگزیر از مجرای بینی خارج می‌شود و صدای ممتد «مممم» پدید می‌آید. طبق فرضیهٔ یاکوبسون، این نغمهٔ هنگام تغذیه عمیقاً با سیر شدن و نخستین پرستار زندگی تداعی می‌شود.[1][3]

با رشد نوزاد، این نغمهٔ خیشومی به نشانه‌ای برای ابراز گرسنگی یا آرامش‌خواهی بدل می‌گردد. حالا که دهان خالی است، رها شدن لب‌ها واکهٔ باز را به آن می‌افزاید و زمزمهٔ ممتد را به هجاهای متمایز «ما-ما» تبدیل می‌کند. این صدا در اصل یک واکنش زیستی است، نه نامی که نوزاد از سر هوشمندی بر زبان آورده باشد.[1]

نسبت دادن معنا به این آوا تماماً از سوی والدین صورت می‌گیرد. وقتی نوزادی برای آزمودن تارهای صوتی خود صرفاً شروع به تکرار «ماما» یا «پاپا» می‌کند، پدر و مادر ذوق‌زده می‌پندارند که کودک دارد نامشان را صدا می‌زند؛ واکنش پر از شوق بزرگسالان این هجاها را تقویت می‌کند و آن را به نامی همیشگی تبدیل می‌سازد.[3][7]

وقتی نقش‌ها جابه‌جا می‌شوند

از آنجا که این اصوات منشأ زیستی دارند اما معنایشان قراردادی اجتماعی است، نقش‌های «ماما» و «پاپا» در تمام فرهنگ‌ها یکدست نیست. هرچند در بیشتر جوامع «ماما» به معنای مادر است، اما استثناهای قابل‌توجهی نشان می‌دهند قاعدهٔ یاکوبسون کاملاً مکانیکی است و جنبهٔ معنایی پیشینی ندارد.[1][8]

مشهورترین استثنا زبان گرجی است؛ شاخه‌ای از زبان‌های کارتولی در قفقاز که هیچ خویشاوندی اثبات‌شده‌ای با سایر خانواده‌ها ندارد. در زبان گرجی، واژهٔ «ماما» (მამა) یعنی پدر، و واژهٔ «دِدا» (დედა) به معنی مادر است. ساده‌ترین آواهای دولبی و لثوی هنوز هم تولید می‌شوند، اما برچسب‌های فرهنگی کاملاً جا‌به‌جا به کار رفته‌اند.[5][8]

به همین ترتیب، در زبان پیتیانتاتارا در استرالیا، «ماما» به پدر اطلاق می‌شود. در زبان ژاپنی «ماما» مادر است، اما «پاپا» واژه‌ای وارداتی از غرب است؛ کلمهٔ سنتی برای پدر در ژاپنی «چی‌چی» بوده که به یک آوای لثوی اندکی پیچیده‌تر تکیه دارد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که نوزاد مصالح صوتی خام را می‌سازد و جامعه فرهنگ لغت را تنظیم می‌کند.[3][8]

تمایز میان /m/ خیشومی و صامت‌های دهانیِ /p/ یا /b/ به زیبایی با نقش‌های سنتی مراقبت از کودک نیز همخوانی دارد. چون مادر پیوسته در حال شیر دادن بوده، زمزمهٔ خیشومی نوزاد به‌طور خودکار به او اختصاص می‌یافت و صامت‌های دهانی /p/ و /b/ برای والد دوم یا همان پدر باقی می‌ماندند.[1][7]

سراب یک زبان واحد باستانی

این واقعیت علمی یکی از باورهای عامیانه و ماندگار زبان‌شناسی را باطل می‌کند؛ باوری که ادعا دارد واژه‌های «ماما» و «پاپا» مدرکی هستند مبنی بر اینکه بشر در گذشته زبانی واحد داشته است. اگر این کلمات عتیقه‌های تاریخی واقعی بودند، می‌بایست مطابق با قواعد سفت‌وسخت فرسایش آوایی دگرگون می‌شدند.[1][2]

اما این واژگان هزاران سال بدون تغییر باقی مانده‌اند، زیرا با هر نسل تازه از نو متولد می‌شوند. نوزادی که در بین‌النهرین باستان زاده شده با کودکی که امروز در توکیو چشم باز می‌کند، هندسهٔ مجرای صوتی کاملاً یکسانی دارد و هر دو در یک برههٔ رشدی مشابه به کشف آواهای «ما» و «پا» می‌رسند.[3][8]

پژوهش‌های آواشناختی امروزی همچنان نظریهٔ سال ۱۹۶۲ یاکوبسون را تأیید می‌کنند. آنالیزهای آکوستیک مجرای صوتی نوزاد نشان می‌دهد که لولهٔ صوتی ساده در فرکانس‌های خاصی رزونانس دارد که مستقیماً به واکه‌های خنثی و باز می‌انجامد. ویژگی‌های فیزیکی جمجمه ضمانت می‌کنند که صامت‌های دولبی بدون توجه به زبان مادری، همواره نخستین خروجی گفتاری باشند.[6][8]

این ماجرا نقطهٔ تلاقی نادری است که در آن، زیست‌شناسی انسان واژگان فرهنگی را دیکته می‌کند. زبان معمولاً دستگاهی دلبخواهی از نشانه‌هاست که در آن شکل آوایی کلمه هیچ پیوند فیزیکی مستقیمی با معنا ندارد؛ اما کلمات نامیدن پدر و مادر استثنایی آشکار هستند که ریشه در استخوان، ماهیچه و نفس دارند.[1][4]

در پایان، فراگیر بودن «ماما» و «پاپا» جلوه‌ای از تجربهٔ جسمانی مشترک کودکی در نوع انسان است. این واژه‌ها نه با کلماتی به‌جامانده از گذشته‌های دور، بلکه با گام‌های مکانیکی و زیستی یکسانی که همه برای سخن گفتن برمی‌داریم، ما را به یکدیگر پیوند می‌زنند. نخستین واژه انتخابی نیست؛ ساده‌ترین صدایی است که از دهان بیرون می‌ریزد.[4][8]