کشف محراب آتش و استودان باستانی در ازبکستان؛ نشانه‌هایی تازه از آیین زرتشت

از یک سو، مقامات رسمی آژانس میراث فرهنگی ازبکستان به سازه آجری تازه‌کشف‌شده در شهر باستانی «اودیرمون» نگاه می‌کنند و آن را با احتیاط، تنها یک «سازه آیینی با ردپای آشکار آتش» می‌نامند. اما از سوی دیگر، باستان‌شناسانی که این سازه را از دل خاک جنوب ازبکستان بیرون کشیده‌اند، با بررسی لایه‌های مکرر اندود گلی، خاکسترها و ظرف نگهداری استخوان در کنار آن، تصویری بسیار دقیق‌تر می‌بینند: یک محراب آتش زرتشتی که این منطقه را مستقیماً به آیین‌های مذهبی ایران باستان پیوند می‌دهد.[1][2]

این کشف که در اواسط سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام شد، حول یک محراب به ارتفاع ۷۰ سانتی‌متر و یک استودان تزئین‌شده می‌چرخد که در بخش شمال شرقی محوطه باستانی اودیرمون کشف شده‌اند. به گزارش مجله باستان‌شناسی، این محوطه باستانی از قرن سوم پیش از میلاد تا قرن سوم میلادی مسکونی بوده است؛ دورانی که آسیای مرکزی دیگ جوشانی از امپراتوری‌ها و باورهای گوناگون به شمار می‌رفت و تبادلات فرهنگی در امتداد جاده ابریشم در اوج خود قرار داشت.[2]

شواهد فیزیکی به‌دست‌آمده، راوی داستانی از سرسپردگی و نگهداری مستمر است. این محراب دارای کفی ساخته‌شده از آجرهای پخته به ابعاد ۱۸ در ۲۸ در ۲.۵ سانتی‌متر است و محیط اطراف آن با لایه‌ای از اندود گلی به ضخامت تقریبی سه سانتی‌متر پوشیده شده است. پژوهشگران به سرپرستی سنجر عبدالرحیم‌اف از مؤسسه باستان‌شناسی سمرقند، شواهدی یافته‌اند که نشان می‌دهد این اندود گلی چندین بار تجدید و ترمیم شده است.[1][2]

این ترمیم‌های مکرر ثابت می‌کند که این اتاق صرفاً یک سازه موقت نبوده، بلکه در دوره‌ای طولانی مورد استفاده قرار گرفته و به‌طور منظم از آن نگهداری می‌شده است. در کنار این محراب، مرمت‌گران در حال پاکسازی دقیق یک استودان هستند. استودان‌ها ظروفی برای نگهداری استخوان مردگان بودند و نقشی کلیدی در آیین‌های تدفین زرتشتی ایفا می‌کردند، چرا که در این باور، خاک و آتش نباید با جسد مردگان آلوده می‌شدند.[1][3]

به نوشته نشریه گریک ریپورتر، سطح بیرونی این استودان دارای نقوشی است که متخصصان آن‌ها را شبیه به یک گوزن و یک درخت ارس (سرو کوهی) می‌دانند. انتظار می‌رود با پیشرفت روند مرمت، تصاویر و جزئیات بیشتری از این نقوش پدیدار شود که می‌تواند به درک بهتر کاربرد دقیق این ظروف و نمادشناسی مذهبی به کار رفته در آن‌ها کمک شایانی کند.[1]

هنوز مشخص نیست که آیا این محراب و استودان دقیقاً در یک زمان مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند یا خیر. با این حال، عبدالرحیم‌اف و همکارانش معتقدند که شواهد مربوط به وجود آتش در اطراف محراب، احتمالاً آن را به اعمال مذهبی زرتشتیان مرتبط می‌سازد. کشف آتشکده‌ها و محراب‌های مشابه در سایر نقاط آسیای مرکزی، پیش از این نیز نشان داده بود که آیین زرتشت تا چه حد در این پهنه جغرافیایی ریشه دوانده است.[2]

در حالی که تاریخ‌گذاری علمی و دقیق این محراب و استودان هنوز به طور رسمی اعلام نشده است، پیامدهای فرهنگی این کشف از هم‌اکنون طنین‌انداز شده است. برای پژوهشگران تاریخ و علاقه‌مندان به فرهنگ فارسی، هر آتشکده یا محراب باستانی که در آسیای مرکزی کشف می‌شود، یادآوری ملموسی از یک میراث فرهنگی و مذهبی مشترک است که هزاران سال پیش از شکل‌گیری مرزهای مدرن، مردمان این گستره را به یکدیگر پیوند می‌داده است.[3][4]

گام بعدی در این پروژه، تکمیل مرمت استودان و انجام آزمایش‌های دقیق‌تر برای تعیین قدمت این آثار است. تا آن زمان، محوطه باستانی اودیرمون به عنوان نقطه تلاقی جذابِ طبقه‌بندی‌های محتاطانه رسمی و جذابیت انکارناپذیر تاریخ باستان، توجه بسیاری از پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ آسیای مرکزی را به خود جلب خواهد کرد.[1][2]