درخواست رسمی بلغارستان از ناتو برای استقرار سامانه‌های پدافند هوایی و جنگنده‌ها در پی حملات دریای سیاه

مقام‌های بلغارستان تاکید دارند که تشدید حملات پهپادی به شناورهای تجاری در منطقه ویژه اقتصادی این کشور، ایجاد یک چتر پدافند هوایی یکپارچه از سوی ناتو را برای جلوگیری از انسداد خطوط کشتیرانی اجتناب‌ناپذیر کرده است. با این حال، برنامه‌ریزان این پیمان نظامی باید خطر تبدیل بازدارندگی صرف به درگیری مستقیم را در صورت رهگیری تسلیحات بر فراز بخش غربی دریای سیاه به دقت محاسبه کنند.[1][2]

آتاناس زاپریانوف، وزیر دفاع بلغارستان، این درخواست رسمی مبنی بر استقرار جنگنده‌ها و تجهیزات مقابله با سامانه‌های هدایت‌پذیر هوایی بدون سرنشین را در نشست وزیران دفاع ناتو در ۲۵ مهر (۱۶ اکتبر) در بروکسل ارائه کرد. این اقدام نشان‌دهنده چرخش راهبردی صوفیه از پایش غیرفعال به تلاش فعالانه برای جلب امکانات عملیاتی چندملیتی در داخل مرزهایش است.[2][5]

این تکاپوی دیپلماتیک پس از وقوع رشته‌ای از رهگیری‌های ناموفق و اصابت مستقیم موشک‌ها و پهپادها به کشتی‌های تجاری در دالان غربی دریای سیاه شتاب گرفت. هدف قرار گرفتن نفتکش‌ها و کشتی‌های ترابری غلات—از جمله حادثه‌ای در آب‌های مجاور رومانی که منجر به ناپدید شدن هفت دریانورد شد—معادلات امنیتی منطقه را به گونه‌ای بنیادین دستخوش تغییر کرده است.[1][3]

زاپریانوف تصریح کرد که بسته تسلیحاتی مورد مطالبه شامل سامانه‌های پدافند زمین‌پایه ضدپهپاد و افزایش گشت‌زنی‌های چرخشی جنگنده‌های متحدان است. این تجهیزات می‌توانند خلأهای نظارتی راداری بلغارستان را پوشش داده و مداومت پروازی لازم را برای پایش و شکار پرتابه‌های ارتفاع پایین فراهم آورند.[2][5]

وزیر دفاع بلغارستان در پایان نشست بروکسل اعلام کرد: «ما برای تضمین امنیت حریم دریایی خود، خواهان استقرار سامانه‌های پدافند هوایی و جنگنده‌های ناتو شده‌ایم.» وزارت دفاع این کشور تاکید کرده است که توانمندی‌های بومی به تنهایی قادر به تامین امنیت ۳۵۴ کیلومتر خط ساحلی در برابر تهاجمات مکرر هوایی نیست.[2][4]

امنیت‌بخشی به دالان ترانزیت دریایی

حوزه غربی دریای سیاه شریان اصلی صادرات غلات اوکراین و مسیر ترانزیتی حیاتی برای انتقال حامل‌های انرژی در منطقه به شمار می‌رود. در حال حاضر، کشتی‌های تجاری با حرکت در نزدیکی خطوط ساحلی بلغارستان و رومانی تلاش می‌کنند در آب‌های سرزمینی ناتو باقی بمانند و از بازدارندگی ضمنی این ائتلاف بهره‌مند شوند.[1][3]

با این حال، این پوشش نامرئی با ورود فزاینده ریزپرنده‌ها و مهمات پرسه زن به حریم هوایی ناتو به منظور حمله به زیرساخت‌های بندری و ناوگان در حال گذر، رو به زوال گذاشته است. پیامد بلافاصله این ناامنی، جهش نزدیک به ۱۵ درصدی نرخ بیمه دریانوردی در دریای سیاه از شهریور ماه (سپتامبر) بوده که ادامه حضور مالکان کشتی‌های کوچک‌تر را از لحاظ اقتصادی ناممکن ساخته است.[1][4]

منبع اصلی تهدیدات، پهپادهای انتحاری خانواده شاهد هستند که از شبه‌جزیره کریمه شلیک شده و برای پیمودن مسیرهای پیچیده در ارتفاع پایین برنامه‌ریزی می‌شوند. این پرتابه‌ها با بهره‌برداری هوشمندانه از نقاط کور راداری ناشی از انحنای زمین و عوارض ساحلی، از سامانه‌های هشدار زودهنگام عبور می‌کنند.[1][3]

مهار چنین تهدیداتی مستلزم شبکه‌ای متراکم از حسگرهای ارتفاع پست و تجهیزات پدافندی واکنش سریع است که صوفیه اکنون فاقد آن است. سامانه‌های زمین‌به‌هوای دوران شوروی بلغارستان، از جمله سامانه‌های اس-۳۰۰ و اس‌ای-۶، برای رهگیری بمب‌افکن‌ها و شکاری‌های سریع در ارتفاع بالا طراحی شده‌اند، نه پهپادهای کم‌سرعت با بدنه مواد مرکب و بازتاب حرارتی بسیار ناچیز.[5]

علاوه بر این، انهدام پرتابه‌ها بر فراز دالان‌های پرتردد کشتیرانی حامل مخاطرات جانبی گسترده‌ای است. بقایای ناشی از رهگیری در آسمان می‌تواند دقیقاً بر روی شناورهای تجاری فرود آید که کل ساختار پدافندی برای حفاظت از آن‌ها مستقر شده است؛ رویدادی که احتراز از آن مستلزم سامانه‌های فرماندهی و واپایش پیشرفته و محاسبات هندسی پرتاب با دقت بالا است.[4]

معادلات بازدارندگی در سطح ائتلاف

ناتو از سال ۲۰۱۴ ماموریت نظارت و صیانت هوایی تقویت‌شده را در امتداد جناح شرقی خود به اجرا گذاشته و جنگنده‌های کشورهای عضو را به صورت دوره‌ای در پایگاه‌های بلغارستان و رومانی مستقر کرده است. با این همه، ماهیت این ماموریت اساساً رهگیری و اسکورت هواپیماهای نظامی ناهمخوان با مقررات بوده، نه برقراری پدافند نقطه‌ای مستمر در برابر انبوه پهپادهای انتحاری.[2][5]

تغییر فاز عملیاتی از صیانت هوایی صلح‌آمیز به پدافند رزمی فعال، نیازمند بازبینی ریشه‌ای در قواعد درگیری ائتلاف در حوزه دریای سیاه است. تحت چنین سازوکاری، فرماندهی هوایی متفقین در پایگاه رامشتاین نیازمند اختیارات تفویض‌شده پیشین برای سرنگونی هرگونه مهمات روسی خواهد بود که به حریم هوایی متحدان نزدیک شده یا به آن تجاوز می‌کند.[2]

برخی از کشورهای عضو ائتلاف، از بیم افتادن در دام تصاعد غیرقابل مهار تنش، در اعطای مجوز مستقیم به خلبانان یا خدمه آتشبارهای پدافندی برای هدف قرار دادن تجهیزات روسی تردید دارند. کانون اصلی مناقشه این است که آیا نابودی پهپادها در پهنه دریای سیاه اقدامی کاملاً دفاعی تلقی می‌شود یا در حکم ورود مستقیم به منازعه خواهد بود.[3][4]

رومانی نیز با وضعیتی مشابه دست‌وپنجه نرم می‌کند و طی دو سال گذشته بارها قطعات متلاشی‌شده پهپادها را در خاک خود یافته است. گرچه بخارست اخیراً قوانینی را تصویب کرده که به نیروهای مسلح اجازه سرنگونی هرگونه پرنده متجاوز را می‌دهد، اما هر دو کشور توافق دارند که تثبیت بازدارندگی واقعی تنها در سایه پاسخی هماهنگ و یکپارچه به رهبری ناتو ممکن خواهد بود.[1][3]

ارسال این درخواست رسمی، شورای آتلانتیک شمالی را ناگزیر به رویارویی با این ابهام راهبردی کرده است. نمایندگان نظامی ناتو طی هفته‌های آتی، ملزومات عملیاتی، ظرفیت‌های نیرو‌رسانی و هزینه‌های سیاسی استقرار دائمی پدافند ضدپهپادی در بخش غربی دریای سیاه را بررسی خواهند کرد.[2][5]

پوشش موقت خلأ توانمندی دفاعی

اتکای مضاعف بلغارستان به مداخله ناتو ریشه در تاخیرهای متوالی در نوسازی ساختار دفاعی خود این کشور دارد. نیروی هوایی بلغارستان سال‌هاست برای حفظ آمادگی ناوگان فرسوده جنگنده‌های میگ-۲۹ خود به دلیل کمبود حاد قطعات یدکی و محدودیت ساعات پروازی با چالش‌های فنی روبروست.[5]

صوفیه برای جایگزینی ناوگان شوروی سابق، ۱۶ فروند جنگنده اف-۱۶ بلاک ۷۰ از ایالات متحده خریداری کرده است، اما تحویل نخستین محموله‌ها تا اواخر سال ۲۰۲۵ انجام نخواهد شد. عملیاتی شدن کامل این اسکادران‌ها تا سال ۲۰۲۸ به درازا خواهد کشید و این بدان معناست که یک دوره رخنه امنیتی سه ساله گریبان‌گیر پدافند کشور است.[5]

در این بازه زمانی، بلغارستان برای صیانت بی‌وقفه از آسمان خود ناگزیر به اتکا به استقرار چرخشی پرنده‌های متحدانش نظیر ایتالیا، اسپانیا و ایالات متحده است. درخواست زاپریانوف در عمل به دنبال قاعده‌مندسازی و افزایش این حضور نظامی است تا تضمین شود همواره حداقلی از ناوگان هوایی ناتو آماده عملیات در منطقه مستقر باشد.[2][5]

تجهیز به سامانه‌های زمین‌پایه ضدپهپاد نیز به همان اندازه اهمیت دارد، چرا که شیوه‌ای به‌مراتب مقرون‌به‌صرفه‌تر از پرواز درآوردن جنگنده‌های چند ده میلیون دلاری برای انهدام پرنده‌های ارزان‌قیمت است. بهره‌گیری از تسلیحات انرژی هدایت‌شده، جنگ الکترونیک یا سامانه‌های موشکی ارزان، روشی منطقی برای مقابله با تهاجمات گروهی پهپادها بدون فرسایش ذخایر پرهزینه موشک‌های هوا‌به‌هوا است.[5]

کمیته نظامی ناتو قرار است تا اواسط نوامبر امکان‌سنجی فنی درخواست بلغارستان را بررسی کند. تا زمان دستیابی به اجماع میان سران پیمان، خطوط کشتیرانی تجاری در حوزه غربی دریای سیاه ناگزیر زیر سایه ناامنی آسمانی مشبک و پرمخاطره به فعالیت خود ادامه خواهند داد.[2][4]