رفتن به محتوای اصلی
امنیت خلیج فارسروابط ترکیه و قطر· 6 دقیقه مطالعه· در اخبار و سیاست

امضای پیمان دفاعی مشترک و گسترش همکاری‌های نظامی ترکیه و قطر در آنکارا

ترکیه و قطر با امضای توافق‌نامه‌ای تازه، دفاع متقابل و ائتلاف راهبردی ده‌ساله خود را تعمیق کردند. این پیمان با اولویت‌بخشی به تولید مشترک تسلیحات، ساختار امنیتی دو کشور را در بحبوحه بی‌ثباتی‌های خاورمیانه بیش از پیش همگرا می‌کند.

به قلم زهرا کیانی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

ترکیه و قطر روز جمعه در جریان نشستی بلندپایه در آنکارا، توافق‌نامه گسترش دفاع متقابل و همکاری‌های نظامی را به‌طور رسمی امضا کردند. این پیمان در بحبوحه بی‌ثباتی‌های ادامه‌دار در سراسر خاورمیانه، ائتلاف راهبردی و پیش‌تر مستحکم میان دو کشور را تعمیق می‌بخشد.[1][2][6]

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، ریاست مراسم امضای این سند را بر عهده داشتند؛ توافقی که محور اصلی دوازدهمین نشست «کمیته عالی راهبردی» دو کشور در پایتخت ترکیه بود.[1][7]

بیانیه‌های رسمی ریاست‌جمهوری ترکیه چارچوب دفاع متقابل را تأیید کردند اما به جزئیات عملیاتی و سازوکارهای اجرایی آن اشاره‌ای نداشتند. همچنین در اطلاعیه‌های رسمی منتشرشده از سوی دو دولت، اظهارات علنی مستقیمی از سوی رهبران در جریان مراسم امضا بازتاب نیافت.[5]

با این حال، مواضع مقدماتی که خبرگزاری آناتولی در روزهای آغازین ماه گزارش کرده بود، نشان می‌دهد که دو کشور دستیابی به «اهداف تولید مشترک» در بخش صنایع دفاعی را دنبال می‌کنند؛ امری که نشان‌دهنده چرخش قطعی از خریدهای تسلیحاتی سنتی به‌سوی توسعه و ساخت مشترک جنگ‌افزار است.[4]

تعمیق ائتلافی ده‌ساله

پیمان تازه بر بستر توافق‌نامه بنیادین همکاری‌های نظامی بنا شده که نخستین بار در سال ۲۰۱۴ میان آنکارا و دوحه امضا شد؛ معاهده‌ای که مبنای حقوقی و پشتیبانی لازم برای حضور نظامی دائمی ترکیه در خاک قطر را پایه‌گذاری کرد و موازنه امنیتی خلیج فارس را به‌شکل بنیادین دگرگون ساخت.[1][2]

ترکیه در سال ۲۰۱۵ پایگاه نظامی طارق بن زیاد را در دوحه افتتاح کرد. این تأسیسات در ابتدا میزبان گروه کوچکی از نیروهای مسلح ترکیه بود که مأموریت اصلی آن‌ها بر رزمایش‌های مشترک و ظرفیت‌سازی برای یگان‌های محلی تمرکز داشت.[2]

اهمیت راهبردی این استقرار نظامی در جریان بحران خلیج فارس در سال ۲۰۱۷ آشکار شد؛ زمانی که عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر با قطع روابط، قطر را هدف محاصره‌ای همه‌جانبه قرار دادند و آنکارا بی‌درنگ حضور نظامی خود را در دوحه گسترش داد.[1][2]

آنکارا با اعزام نیروها و خودروهای زرهی بیشتر به این کشور حاشیه خلیج فارس، تدبیری اتخاذ کرد که عموماً به‌عنوان عامل بازدارنده در برابر هرگونه مداخله نظامی احتمالی از سوی همسایگان تلقی شد. این محاصره سرانجام در ژانویه ۲۰۲۱ در پی توافق آشتی منطقه‌ای پایان یافت.[1][2]

نیروهای مسلح ترکیه و قطر از زمان تأسیس پایگاه نظامی ترکیه در دوحه در سال ۲۰۱۵، رزمایش‌های مشترک متعددی برگزار کرده‌اند.

با فرونشستن بحران خلیج فارس، ترکیه و قطر روابط دیپلماتیک خود با ریاض و ابوظبی را به‌طور موفقیت‌آمیزی عادی‌سازی کردند؛ با این حال، محور آنکارا-دوحه همچنان ائتلافی مجزا و عمیقاً یکپارچه در معماری امنیتی خاورمیانه باقی مانده است.[1][6]

تولید و تدارکات مشترک تسلیحاتی

تأکید صریح بر تولید مشترک دفاعی، نشانه بلوغ چشمگیر در مناسبات دوجانبه است. ترکیه در یک دهه اخیر صنایع دفاعی بومی خود را به‌شدت توسعه داده و فعالانه در جست‌وجوی بازارهای صادراتی و شرکای مطمئن برای تأمین مالی پژوهش‌های تسلیحاتی است.[4]

قطر همواره یکی از مشتریان اصلی جنگ‌افزارهای پیشرفته ساخت ترکیه بوده است. نیروهای مسلح این امیرنشین مجهز به پهپادهای بیرقدار تی‌بی۲ (Bayraktar TB2) هستند که پس از به‌کارگیری در چندین نبرد بین‌المللی اخیر، شهرتی جهانی پیدا کردند.[4]

دوحه علاوه بر این، خودروهای زرهی ضدکمین و مقاوم در برابر مین بی‌ام‌سی کیرپی (BMC Kirpi) و شناورهای گشتی گوناگونی را از صنایع نظامی ترکیه خریداری کرده است؛ معاملاتی که هم توانمندی نظامی قطر را نوسازی کرده و هم درآمد صادراتی مهمی برای صنایع دفاعی رو به رشد آنکارا فراهم آورده است.[4]

تمرکز توافق تازه بر تولید مشترک نشان می‌دهد سرمایه‌های قطر بیش از گذشته در پروژه‌های تحقیق و توسعه دفاعی ترکیه به کار گرفته خواهد شد؛ رویکردی که انتقال فناوری‌های کاربردی به دوحه را تسهیل کرده و پشتوانه مالی لازم برای ساخت تسلیحات نسل جدید را در اختیار آنکارا می‌گذارد.[4]

سرمایه‌گذاری‌های قطر در ترکیه فراتر از بخش دفاعی است و گستره وسیعی از فعالیت‌های اقتصادی را در بر می‌گیرد. دوحه از طریق قراردادهای سوآپ ارزی، خرید املاک و مستغلات و تملک دارایی‌های عمده در بخش مالی، میلیاردها دلار به اقتصاد ترکیه تزریق کرده است.[1][7]

دینامیک‌های امنیت منطقه‌ای

همزمانی گسترش این پیمان دفاعی با تشدید بی‌ثباتی در خاورمیانه معنادار است؛ جنگ در غزه و افزایش تنش‌های دریایی در دریای سرخ، قدرت‌های منطقه‌ای را ناگزیر به بازنگری فوری در آرایش امنیتی بلندمدت خود کرده است.[1][3]

ترکیه و قطر همواره رویکردهایی در سیاست خارجی اتخاذ کرده‌اند که با خط‌مشی همسایگان محافظه‌کار خلیج فارس تفاوت داشته است؛ حمایت مقطعی هر دو کشور از جنبش‌های تحول‌خواه مردمی در گذشته عاملی برای تنش با دیگر پادشاهی‌های منطقه بود.[2][6]

نیروهای مسلح قطر مجهز به پهپادهای بیرقدار تی‌بی۲ ساخت ترکیه هستند که نماد تعمیق مناسبات تسلیحاتی دو کشور به شمار می‌رود.

در فضای ژئوپلیتیکی کنونی، دوحه و آنکارا در تلاش‌اند جایگاه خود را به‌عنوان میانجی‌های دیپلماتیک تثبیت کنند. قطر با بهره‌گیری از روابط ویژه همزمان با دولت‌های غربی و گروه‌های فلسطینی، مذاکرات فشرده آتش‌بس میان اسرائیل و حماس را میزبانی کرده است.[1][3]

ترکیه نیز همراستا با تلاش برای نفوذ دیپلماتیک، مواضع علنی صریح‌تر و تندتری در قبال درگیری غزه اتخاذ کرده است. پیمان دفاع متقابل با به نمایش گذاشتن اهرم‌های مشترک نظامی و اقتصادی، به وزن دیپلماتیک هر دو کشور می‌افزاید.[3][6]

این توافق دوجانبه در پیوند مستقیم با آرایش نیروهای بین‌المللی در منطقه قرار دارد. قطر میزبان پایگاه هوایی العدید است؛ تأسیساتی که بزرگ‌ترین پایگاه نظامی ایالات متحده در خاورمیانه و مقر پیشرو فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به شمار می‌رود.[2]

خودمختاری راهبردی و آرایش آینده

حضور همزمان پایگاه‌های نظامی آمریکا و ترکیه در خاک قطر، بخشی از راهبرد محاسبه‌شده دوحه برای تنوع‌بخشی به تضمین‌های امنیتی خویش است. قطر با پایبند کردن چند قدرت بیرونی، خطر تکرار انزوای منطقه‌ای را کاهش می‌دهد.[2][7]

برای ترکیه، تعمیق این توافق تثبیت‌کننده جایگاه سختیاب آن به‌عنوان قدرتی فرامنطقه‌ای در خلیج فارس است. توان به نمایش گذاشته شده آنکارا در نمایش قدرت نظامی فراتر از مرزهای بلافاصل خود، از ارکان اصلی دکترین کنونی سیاست خارجی این کشور است.[1][4]

ساختارهای فرماندهی مشترک و رزمایش‌های قابلیت تعامل‌پذیری مندرج در پیمان جدید، پیوند ارتش‌های دو کشور را محکم‌تر خواهد کرد. افسران ترک به‌طور منظم دوره‌های آموزشی پیشرفته برای نیروهای قطری برگزار می‌کنند تا رویه‌های عملیاتی و تاکتیکی همسان‌سازی شود.[4]

تحلیلگران نظامی اشاره می‌کنند که گذار به تولید مشترک می‌تواند به ساخت تسلیحات سفارشی منتهی شود؛ سامانه‌هایی سازگار با نیازمندی‌های جغرافیایی و محیطی خلیج فارس که وابستگی هر دو پایتخت به سازندگان غربی را کاهش می‌دهد.[4]

اطلاعیه‌های رسمی روز جمعه ابعاد مالی پروژه‌های تازه تولید مشترک را افشا نکردند؛ با این وجود، قراردادهای نظامی پیشین میان دو کشور معمولاً ارقامی در مقیاس صدها میلیون دلار را ثبت کرده‌اند.[1][5]

مناسبات دفاعی دوجانبه طی یک دهه گذشته مسیری رو به رشد پیموده و از همکاری‌های مقدماتی به تولید مشترک تسلیحات ارتقا یافته است.

همگرایی ژئوپلیتیکی بلندمدت

نشست آنکارا دوازدهمین دوره کمیته عالی راهبردی بود؛ نهادی دوجانبه که برای هماهنگی سیاست‌ها در تمامی ارکان دولتی تأسیس شده و از زمان شکل‌گیری تاکنون بر امضای ده‌ها توافق‌نامه همه‌جانبه نظارت داشته است.[1][7]

اگرچه پیمان دفاعی برجسته‌ترین دستاورد نشست ۲۳ آبان (۱۳ نوامبر) بود، هیئت‌های دو کشور درباره امنیت انرژی، تسهیل تبادلات تجاری و برنامه‌های فرهنگی نیز گفت‌وگو کردند؛ مناسباتی که پشتوانه آن حجم تجارت سالانه‌ای فراتر از ۲ میلیارد دلار است.[1][7]

ثبات اتحاد ترکیه و قطر نشان‌دهنده نوعی انعطاف‌پذیری پایدار در برابر بازآرایی‌های پیاپی خاورمیانه است؛ در حالی که بسیاری از شراکت‌ها بر مبنای ضرورت‌های مقطعی تغییر می‌کنند، آنکارا و دوحه موفق شده‌اند همکاری‌های راهبردی را نهادینه سازند.[2][6]

پیاده‌سازی سازوکارهای دفاع متقابل نیازمند هماهنگی مستمر و جزئی میان وزارتخانه‌های دفاع دو طرف خواهد بود و کارگروه‌های فنی مشترک در ماه‌های آینده برای تعیین چارچوب‌های عملیاتی تولید تسلیحات تشکیل جلسه می‌دهند.[4]

این پیمان تکمیلی بیانیه‌ای رسمی از اتکای متقابل و چشم‌انداز راهبردی مشترک است. در مقطعی که خاورمیانه با عدم‌قطعیت‌های عمیق روبه‌رو است، ترکیه و قطر تصمیم گرفته‌اند منظومه‌های امنیتی خود را بیش از هر زمان دیگر به یکدیگر گره بزنند.[1][2]

نکات کلیدی

  • ترکیه و قطر توافق‌نامه گسترش دفاع متقابل و همکاری‌های نظامی را در آنکارا به امضا رساندند.
  • تمرکز اصلی این پیمان از خریدهای نظامی به تولید و توسعه مشترک ادوات دفاعی تغییر یافته است.
  • این توافق بر پایه معاهده سال ۲۰۱۴ استوار است که حضور دائمی نظامی ترکیه در دوحه را کلید زد.
  • مراسم امضا در جریان دوازدهمین نشست کمیته عالی راهبردی انجام شد که پرونده‌های تجارت و انرژی را نیز در بر می‌گرفت.

آنچه نمی‌دانیم

  • بندهای محرمانه‌ای که حدود و آستانه ورود دو کشور به مداخله در صورت بروز خطر دفاع متقابل را تعیین می‌کنند.
  • میزان اعتبارات مالی دقیق و جدول زمانی پروژه‌های جدید تولید مشترک تجهیزات نظامی.
  • این‌که آیا توافق تازه مستلزم افزایش تعداد نیروهای نظامی مستقر ترکیه در پایگاه طارق بن زیاد خواهد بود یا خیر.

روند رویداد

  1. ۲۰۱۴

    ترکیه و قطر نخستین توافق‌نامه همکاری نظامی خود را امضا کردند و سنگ‌بنای ائتلاف دفاعی را گذاشتند.

  2. ۲۰۱۵

    ترکیه پایگاه نظامی طارق بن زیاد را در دوحه افتتاح کرد که نخستین حضور نظامی دائمی آن در خلیج فارس بود.

  3. ۲۰۱۷

    در پی تحریم و محاصره قطر توسط چند دولت خلیج فارس، آنکارا نیروها و تجهیزات زرهی تکمیلی به دوحه فرستاد.

  4. ژانویه ۲۰۲۱

    محاصره قطر برچیده شد و روابط منطقه‌ای عادی گردید، اما چارچوب امنیتی آنکارا-دوحه پابرجا ماند.

  5. ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶

    دو کشور پیمان ارتقای دفاع متقابل را با تمرکز ویژه بر تولید مشترک نظامی در آنکارا امضا کردند.

حامیان ادغام دوجانبه 45%ناظران امنیت منطقه‌ای 35%تحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه 20%
حامیان ادغام دوجانبه
گسترش پیمان را تداوم طبیعی ائتلافی موفق می‌دانند که خودمختاری راهبردی و مصونیت متقابل دو کشور را ارتقا می‌دهد.
ناظران امنیت منطقه‌ای
این توافق را سازوکاری برای قطر جهت متنوع‌سازی ضامنان امنیت و برای ترکیه ابزاری برای نمایش قدرت در خلیج فارس ارزیابی می‌کنند.
تحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه
توجه خود را به تأثیرات محور آنکارا-دوحه بر موازنه قوای فراگیرتر میان اسرائیل، ایران و دیگر پادشاهی‌های خلیج فارس معطوف کرده‌اند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • وزارتخانه‌های دفاع عربستان سعودی و امارات متحده عربی
  • مقامات فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده (سنتکام)

منابع

پوشش منابع

7 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

حامیان ادغام دوجانبه 45%ناظران امنیت منطقه‌ای 35%تحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه 20%
  1. [1]Al Jazeeraناظران امنیت منطقه‌ای

    Turkiye and Qatar sign mutual defence agreement

    مطالعه در Al Jazeera →
  2. [2]Middle East Eyeناظران امنیت منطقه‌ای

    Turkey and Qatar sign mutual defence agreement

    مطالعه در Middle East Eye →
  3. [3]The Times of Israelتحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه

    Turkey, Qatar sign mutual defense agreement

    مطالعه در The Times of Israel →
  4. [4]Anadolu Agencyحامیان ادغام دوجانبه

    Türkiye, Qatar deepen defense ties with joint production goals

    مطالعه در Anadolu Agency →
  5. [5]L'Orient Todayتحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه

    Turkey, Qatar sign mutual defense pact, says Turkish presidency

    مطالعه در L'Orient Today →
  6. [6]The Jerusalem Postتحلیلگران ژئوپلیتیک خاورمیانه

    Turkey, Qatar sign mutual defense agreement

    مطالعه در The Jerusalem Post →
  7. [7]Doha Newsحامیان ادغام دوجانبه

    Qatar and Türkiye sign mutual defence agreement

    مطالعه در Doha News →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار اخبار و سیاست با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.