حملات هوایی تلافی‌جویانه اردن در جنوب سوریه در پی حمله مرگبار به کلیسای الکرک

جنگنده‌های نیروی هوایی اردن روز دوشنبه با ورود به حریم هوایی جنوب سوریه، مجموعه‌ای از حملات هدفمند را علیه مواضع شبه‌نظامیان به اجرا گذاشتند. این عملیات نشان‌دهنده تشدید کم‌سابقه اقدامات نظامی برون‌مرزی امان پس از حمله مرگبار اخیر به یک کلیسا در داخل خاک این کشور است. رسانه‌های دولتی سوریه با تایید وقوع این حملات اعلام کردند که دست‌کم پنج نفر در جریان بمباران‌ها جان خود را از دست داده‌اند.[1]

این تهاجم هوایی پاسخی مستقیم به تیراندازی مرگبار هفته گذشته در جریان مراسم تشییع جنازه‌ای در کلیسای ارتدوکس یونانی در شهر الکرک واقع در جنوب اردن به شمار می‌رود. در آن حادثه، ۹ نفر کشته و دست‌کم ۱۰ تن دیگر زخمی شدند؛ رویدادی که جامعه اردن را، که سال‌ها تلاش کرده بود خود را از آتش مناقشات همسایگان دور نگه دارد، در شوک فرو برد.[3][4]

پاسخ نظامی اردن متوجه شبکه‌های شبه‌نظامی خاصی است که از نظر امان، طراح و هدایت‌کننده کشتار الکرک از پناهگاه‌های امن خود در آن‌سوی مرزهای شمالی بوده‌اند. این حملات مقرهایی را در جنوب سوریه در هم کوبید که در آن‌ها گروه‌های مسلح از خلاء امنیتی ناشی از جنگ داخلی بیش از یک‌دهه‌ای این کشور بهره‌برداری می‌کنند.[2][5]

امان سال‌ها رویکردی صرفاً تدافعی اتخاذ کرده و تمرکز خود را بر استحکام‌بخشی به مرز ۳۷۵ کیلومتری با سوریه جهت رهگیری و مهار قاچاقچیان مواد مخدر و اسلحه گذاشته بود. با این حال، پس از آنکه رویدادهای ناامنی و قاچاق مرزی در سال گذشته به بالاترین سطح در ۱۵ سال اخیر رسید، حملات هوایی این هفته نمایانگر تغییر ساختاری به سمت درگیری نظامی پیش‌دستانه است.[6]

حمله الکرک و ریشه‌های پاسخ نظامی

خشونتی که جرقه این واکنش نظامی را زد، در جریان یک مراسم تدفین در الکرک رخ داد؛ شهری که جمعیت قابل توجهی از مسیحیان اردن را در خود جای داده است. افراد مسلح به سوی سوگواران آتش گشودند که در ابتدا ۷ کشته و ۱۰ زخمی بر جای گذاشت و در نهایت شمار قربانیان به ۹ نفر افزایش یافت.[3][4]

در پی این تیراندازی، نیروهای امنیتی اردن عملیات تعقیب گسترده‌ای را با مشارکت بیش از ۴۰۰ نیروی عملیات ویژه آغاز کردند. اگرچه این اقدام به بازداشت سه مظنون مرتبط با این هسته انجامید، اما شواهد و ارزیابی‌های اطلاعاتی نشان داد که فرماندهان اصلی عملیات در خاک جنوب سوریه مستقر هستند.[6]

ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، پیش‌تر وعده داده بود که هرگونه تعدی به امنیت داخلی کشور با شدیدترین پاسخ مواجه خواهد شد. پرواز و عملیات جنگنده‌های نیروی هوایی پادشاهی اردن در حریم هوایی سوریه طی یک بازه زمانی ۴۸ ساعته، در عمل اجرای همین راهبرد بود و آستانه تحمل جدیدی را در عملیات ضدتروریستی این کشور ترسیم کرد.[5]

مقامات سوری اعلام کردند که پرتابه‌های اردنی به مناطق مسکونی و کشاورزی اصابت کرده و پنج کشته بر جای گذاشته است. دمشق همواره هرگونه عملیات نظامی خارجی بدون مجوز در خاک خود را محکوم کرده، هرچند نفوذ و تسلط حاکمیت مرکزی بر استان‌های جنوبی همچنان با چالش گروه‌های مسلح محلی روبه‌رو است.[1]

مناطق هدف‌گرفته‌شده در جنوب سوریه سال‌هاست کانون فعالیت گروه‌های شبه‌نظامی، کارتل‌های قاچاق مواد مخدر و شبکه‌های انتقال اسلحه بوده است. این شبکه‌ها با سوءاستفاده از عوارض جغرافیایی ناهموار و ناتوانی نهادهای اجرایی دولت سوریه، فضایی امن برای سازماندهی تعرضات فرامرزی یافته‌اند.[2][5]

دگرگونی در معادلات امنیت مرزی

اردن میزبان بیش از ۶۵۰ هزار پناهجوی ثبت‌شده سوری است و از زمان آغاز بحران سوریه در سال ۲۰۱۱، روابط دیپلماتیک محتاطانه و شکننده‌ای را با دمشق حفظ کرده است. تصمیم به اجرای حملات هوایی یکجانبه، نشان‌دهنده اوج‌گیری سرخوردگی امان از ناتوانی حکومت سوریه در تامین امنیت مرزهای جنوبی خود است.[1][6]

این عملیات نظامی بار دیگر تداوم بی‌ثباتی در استان‌های درعا و سویدا را برجسته می‌کند. با وجود توافق‌های سال ۲۰۱۸ با میانجی‌گری روسیه برای بازگرداندن این مناطق به حاکمیت دمشق، شبه‌نظامیان محلی و بقایای گروه‌های افراطی همچنان نبض معادلات امنیتی منطقه را در دست دارند.[5]

تحلیلگران امنیتی منطقه بر این باورند که حملات اردن هدفی دوگانه را دنبال می‌کند: از بین بردن تهدید عملیاتی فوری عاملان حمله الکرک، و در عین حال ایجاد یک بازدارندگی راهبردی. پیام آشکار به شبکه‌های شبه‌نظامی این است که خطوط مرزی دیگر سپری در برابر توان موشکی و هوایی ارتش اردن نخواهد بود.[2][6]

این تنش همچنین فشارها را بر دمشق افزایش می‌دهد تا یا حاکمیت عملی خود را بر مناطق جنوبی تثبیت کند یا تن به تداوم مداخله‌های نظامی خارجی بدهد. دمشق برای حفظ ساختار امنیتی خود به شدت به متحدانش در مسکو و تهران وابسته است؛ ساختاری که هم‌اکنون در چندین جبهه داخلی و منطقه‌ای دچار فرسایش شده است.[1][5]

گزارش‌های اولیه رسانه‌های منطقه‌ای جزئیات تسلیحات دقیق به‌کاررفته توسط فرماندهان اردنی را منتشر نکرده و صرفاً بر نتایج عملیاتی متمرکز بودند. با این حال، واضح است که امان پذیرش هزینه‌های دیپلماتیک نقض حریم هوایی سوریه را برای حفظ امنیت جانی شهروندان خود ترجیح داده است.[1][2]

پیامدهای داخلی و معادلات منطقه‌ای

در بعد داخلی، این حملات تلاشی است برای اطمینان‌بخشی به افکار عمومی اردن که پس از واقعه الکرک به شدت نگران شده‌اند. این کشور همواره خود را جزیره ثبات در منطقه‌ای پرآشوب معرفی کرده و اکنون حکومت با مطالبه جدی جامعه برای نشان دادن قاطعیت در برابر تهدیدهای بیرونی مواجه است.[3][4]

جامعه بین‌المللی تا حد زیادی در برابر این حملات سکوت اختیار کرده است که نشان‌دهنده درک غیرمستقیم ضرورت‌های امنیتی اردن تلقی می‌شود. متحدان غربی، از جمله ایالات متحده، اردن را شریکی حیاتی می‌دانند و همواره از تدابیر این کشور برای حراست از مرز با سوریه حمایت کرده‌اند.[6]

با وجود این، اتکای صِرف به اهرم نظامی برای مهار تحرکات برون‌مرزی خطرات بالقوه‌ای به همراه دارد. در صورتی که گروه‌های مستقر در جنوب سوریه دست به انتقام‌جویی علیه پایگاه‌های مرزی بزنند یا اقدامات تروریستی دیگری را در خاک اردن هدایت کنند، امان ممکن است ناخواسته وارد یک کارزار فرسایشی شود.[1][5]

تبعات انسانی این بمباران‌ها نیز تصویر ماجرا را پیچیده‌تر می‌کند. با ثبت پنج کشته در گزارش‌های رسمی سوریه، احتمال آسیب به غیرنظامیان کانون انتقاداتی خواهد بود که در صورت تکرار عملیات می‌تواند جایگاه دیپلماتیک امان را به خطر بیندازد.[1][3]

در میان‌مدت، معیار سنجش موفقیت این حملات، میزان کاهش یا توقف فعالیت‌های ضدامنیتی علیه اردن خواهد بود. انهدام پایگاه‌ها شاید برنامه‌ریزی‌های مقطعی را برهم بزند، اما زمینه‌های ساختاری و سیاسی که امکان رشد این گروه‌ها را در جنوب سوریه فراهم کرده، همچنان به قوت خود باقی است.[2][6]

مرحله بعدی تحولات به این بستگی دارد که آیا ارتش سوریه تلاشی برای استقرار سامانه‌های پدافند هوایی در جنوب صورت خواهد داد یا هسته‌های مسلح به دنبال ضربه متقابل خواهند رفت. تا زمانی که کنشگری مقتدر امنیت مرزها را تثبیت نکند، نیروهای مسلح اردن در بالاترین سطح آماده‌باش رزمی باقی خواهند ماند.[5]