حمله تلافی‌جویانه آمریکا به ایران و لغو معافیت‌های نفتی پس از حملات تنگه هرمز

ایالات متحده در اوایل روز چهارشنبه موجی از حملات نظامی هدفمند را علیه تأسیسات ساحلی ایران آغاز کرد و همزمان معافیت‌هایی را که به تهران اجازه می‌داد نفت خود را در بازار جهانی بفروشد، لغو کرد. این واکنش هماهنگ، که اقدام نظامی جنبشی را با فشار اقتصادی شدید ترکیب می‌کند، نشان‌دهنده تشدید قابل توجهی در خاورمیانه است.[1][6]

این تشدید دوگانه پس از یک سری حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز طی ۷۲ ساعت گذشته رخ می‌دهد. واشنگتن و متحدان اروپایی‌اش این حملات را که به سه نفتکش تجاری آسیب رساند، به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) نسبت داده‌اند.[4][8]

در پاسخ به حملات کشتی‌ها، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) حملات هوایی دقیقی را علیه تأسیسات راداری، سایت‌های پرتاب پهپاد و مراکز فرماندهی دریایی در امتداد سواحل جنوبی ایران اجرا کرد. پنتاگون این عملیات را اقدامی ضروری برای تضعیف توانایی سپاه در نظارت و آزار ترافیک دریایی توصیف کرد.[1][6]

در حالی که وزارت دفاع ادعا می‌کند این حملات با موفقیت زیرساخت‌های کلیدی دفاع ساحلی را فلج کرده است، تأیید مستقل میزان خسارت محدود باقی مانده است. رسانه‌های دولتی ایران تأثیر نظامی را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند و تصاویری از پایگاه‌های دریایی دست‌نخورده پخش کرده و عملیات آمریکا را یک شکست قلمداد کرده‌اند.[3][6]

فراتر از حملات جنبشی، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده یک سلاح اقتصادی قدرتمند را به کار گرفت: لغو فوری معافیت‌های صادرات نفت. این معافیت‌ها، که قبلاً به گروه منتخبی از خریداران بین‌المللی اعطا شده بود، اجازه می‌داد نفت خام ایران بدون فعال شدن تحریم‌های ثانویه آمریکا خریداری شود.[1][5]

واشنگتن با حذف این معافیت‌ها، قصد دارد منبع اصلی ارز خارجی تهران را قطع کند. این سازوکار بانک‌های بین‌المللی را که این معاملات انرژی را تسهیل می‌کنند، مجبور می‌کند تا یک انتخاب سخت داشته باشند: توقف پردازش تراکنش‌های نفتی ایران یا مواجهه با محرومیت از سیستم مالی ایالات متحده.[5]

لغو این معافیت‌ها فشار دیپلماتیک و اقتصادی فوری بر چین وارد می‌کند، کشوری که همچنان بزرگترین خریدار نفت خام ایران است. در حالی که پکن از لحاظ تاریخی تحریم‌های یکجانبه آمریکا را نادیده گرفته است، حذف رسمی معافیت‌ها، لجستیک پرداخت و بیمه حمل و نقل برای پالایشگاه‌های دولتی چین را پیچیده می‌کند.[5][7]

بازارهای جهانی انرژی به این تشدید ناگهانی واکنش شدیدی نشان دادند. قیمت نفت برنت، معیار بین‌المللی، در معاملات اولیه از ۹۲ دلار در هر بشکه فراتر رفت که منعکس‌کننده نگرانی‌های عمیق در مورد اختلال پایدار در عرضه در خاورمیانه است.[2]

این نگرانی ریشه در جغرافیای تنگه هرمز دارد، آبراهی به عرض ۲۱ مایل که خلیج فارس را به اقیانوس آزاد متصل می‌کند. تقریباً ۲۰ درصد از کل مصرف جهانی نفت و بخش قابل توجهی از گاز طبیعی مایع جهان روزانه از این کریدور باریک عبور می‌کند.[2][8]

مقامات ایرانی به حملات و تحریم‌ها با لفاظی‌های شدید پاسخ دادند و اقدامات آمریکا را به عنوان «اقدام جنگی» محکوم کردند. تهران تهدید دیرینه خود مبنی بر بستن کامل تنگه را در صورت ممانعت از صادرات نفت خود، تکرار کرد و هشدار داد که امنیت منطقه غیرقابل تفکیک است.[3]

تحلیلگران نیروی دریایی خاطرنشان می‌کنند که اگرچه ایران دارای قابلیت‌های نامتقارن – مانند مین‌های دریایی، موشک‌های ضد کشتی و قایق‌های تندرو تهاجمی – برای ایجاد اختلال جدی در کشتیرانی تجاری است، اما تلاش برای بستن کامل تنگه احتمالاً با واکنش نظامی بین‌المللی گسترده‌ای روبرو خواهد شد.[6][8]

متحدان آمریکا در اروپا و خلیج فارس حمایت محتاطانه‌ای را برای احیای آزادی ناوبری ابراز کرده‌اند، اگرچه کانال‌های دیپلماتیک به طور اضطراری برای جلوگیری از یک درگیری منطقه‌ای گسترده‌تر در حال کار هستند. صنعت کشتیرانی قبلاً تغییر مسیر برخی کشتی‌ها و آمادگی برای افزایش سرسام‌آور حق بیمه را آغاز کرده است.[4][8]

وزارت خارجه چین با صدور بیانیه‌ای خواستار «حداکثر خویشتن‌داری» از سوی همه طرف‌ها شد. پکن به صراحت از اعمال مجدد تحریم‌های یکجانبه آمریکا انتقاد کرد و استدلال نمود که این تحریم‌ها تنش‌ها را تشدید می‌کنند، در حالی که همزمان خواستار حفاظت از زیرساخت‌های دریایی غیرنظامی شد.[7]

سؤال فوری پیش روی سیاستگذاران جهانی این است که آیا حملات آمریکا با موفقیت بازدارندگی را احیا خواهد کرد یا یک چرخه تلافی‌جویانه را آغاز می‌کند. اگر ایران تصمیم به تشدید بگیرد، ممکن است شبکه‌های نیابتی خود را در سراسر خاورمیانه فعال کند یا آزار و اذیت کشتی‌های تجاری را تشدید نماید.[1][3]

در حال حاضر، اقتصاد جهانی با نگرانی این گلوگاه ۲۱ مایلی را زیر نظر دارد. همگرایی رویارویی نظامی مستقیم و تحریم‌های اقتصادی گسترده، منطقه را به قلمرویی ناشناخته سوق داده است، در حالی که ثبات بازارهای جهانی انرژی در تعادل است.[2][8]