هشدار جدی کارشناسان: آبخوان اصفهان در صورت ادامه روند فعلی تا ۱۵ سال دیگر کاملاً خشک می‌شود

در مقیاسی که برای یک کلان‌شهر تاریخی بی‌سابقه است، ۲۹ دشت از مجموع ۳۵ دشت استان اصفهان اکنون درگیر پدیده فرونشست زمین هستند؛ نرخی که به گفته کارشناسان، در صورت عدم تغییر در الگوی مصرف و مدیریت منابع، آبخوان اصلی این منطقه را طی ۱۰ تا حداکثر ۱۵ سال آینده به خشکی کامل و نقطه بی‌بازگشت خواهد رساند. این بازه زمانی کوتاه، نشان‌دهنده سرعت تخلیه منابع آبی است که طی هزاران سال در لایه‌های زیرین زمین ذخیره شده بودند و اکنون به دلیل برداشت‌های بی‌رویه و قطع جریان دائمی زاینده‌رود، با سرعتی نگران‌کننده در حال اتمام هستند.[1][2]

علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در اواسط شهریور ۱۴۰۵ با ارائه نتایج پایش‌های اخیر اعلام کرد که ضخامت آبخوان در محدوده شهری اصفهان بسیار ناچیز شده است. به گفته وی، پدیده فرونشست تا زمان خشکیدگی کامل آبخوان پیشروی می‌کند و پایان آن به معنای «مرگ آبخوان» خواهد بود. او تأکید کرده است که این هشدار برای ایجاد هراس نیست، بلکه با هدف ایجاد فرصت برای مداخله و اصلاح الگوی مدیریت منابع آب پیش از اتمام مهلت ۱۵ ساله مطرح شده است.[1]

این بحران زیرزمینی، پیامدهای سطحی و ملموسی را بر پیکره شهر تحمیل کرده است. منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، تأیید کرده است که تخلیه آبخوان‌ها و عدم جریان دائمی زاینده‌رود، عوامل اصلی تشدید فرونشست در مناطقی چون برخوار، مهیار، اردستان و خود کلان‌شهر اصفهان هستند. این فشار فیزیکی بر لایه‌های زمین، زیرساخت‌های حیاتی شهر را به شدت آسیب‌پذیر کرده است؛ به طوری که در حال حاضر حدود ۳۰۰ کیلومتر از شبکه فاضلاب اصفهان نیازمند بازسازی است و ۴۰ کیلومتر از آن در وضعیت کاملاً اضطراری قرار دارد.[2][3]

تأثیر این تغییرات ساختاری بر بافت اجتماعی و آموزشی شهر نیز چشمگیر و نگران‌کننده بوده است. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، دامنه آسیب به فضاهای آموزشی به حدی گسترش یافته که در سال‌های اخیر حدود ۱۵۰ مدرسه درگیر آثار فرونشست شده‌اند. شدت ترک‌خوردگی‌ها و نشست پایه‌ها در برخی از این ساختمان‌ها به حدی بوده است که دستور تخلیه کامل برای ۴۲ واحد آموزشی صادر شده تا از بروز فجایع انسانی جلوگیری شود.[1]

زنجیره این بحران تنها به زیرساخت‌های شهری محدود نمی‌شود و اکوسیستم منطقه را نیز در آستانه فروپاشی قرار داده است. قطع مجدد جریان زاینده‌رود در نیمه شهریورماه، پس از یک دوره کوتاه جاری شدن آب، منجر به گرفتار شدن و تلف شدن تعداد زیادی از بچه‌ماهی‌ها در مانداب‌های باقی‌مانده شد. نیروهای محیط زیست و شیلات تلاش کردند تا بخشی از این آبزیان را به مناطق امن‌تر منتقل کنند، اما ظرفیت ماندگاری در این حوضچه‌های گل‌آلود بسیار محدود است.[1]

در انتهای این حوضه آبریز، تالاب بین‌المللی گاوخونی نیز وضعیت بحرانی مشابهی را تجربه می‌کند. این تالاب که نقش مهمی در تنظیم اکوسیستم فلات مرکزی ایران دارد، در سال جاری تنها ۲.۱ میلیون مترمکعب آب دریافت کرده است؛ رقمی که در برابر نیاز ۱۷۶ میلیون مترمکعبی آن برای حفظ پایداری، عملاً ناچیز است. خشک شدن گاوخونی، این منطقه را به یک کانون فعال گردوغبار تبدیل کرده که ذرات سمی و نمکی آن سلامت عمومی ساکنان اصفهان و استان‌های همجوار را تهدید می‌کند.[1]

در واکنش به این شرایط اضطراری، نهادهای مدیریتی استان اقداماتی را برای کنترل سرعت تخلیه آبخوان‌ها آغاز کرده‌اند. به گفته مقامات استانداری، تا کنون بیش از ۱۱ هزار کنتور هوشمند بر روی چاه‌های مجاز نصب شده است تا میزان برداشت آب به دقت رصد و محدود شود. همچنین، ۲۵ ایستگاه تخصصی برای پایش مستمر تغییرات سطح زمین و ثبت دقیق نرخ فرونشست در نقاط مختلف شهر اصفهان جانمایی و راه‌اندازی شده است.[3]

با این وجود، کارشناسان تأکید می‌کنند که اقدامات کنترلی به تنهایی برای متوقف کردن این روند کافی نیستند. تأمین حق‌آبه‌های زیست‌محیطی، مدیریت یکپارچه حوضه آبریز زاینده‌رود و جلوگیری از بارگذاری‌های صنعتی و کشاورزی جدید در بالادست، پیش‌شرط‌های حیاتی برای نجات اصفهان محسوب می‌شوند. بدون احیای جریان دائمی رودخانه که شریان اصلی تغذیه آبخوان است، مهلت ۱۵ ساله تعیین‌شده به سرعت سپری خواهد شد و تبعات آن فراتر از مرزهای یک استان، به یک بحران ملی تبدیل می‌شود.[2][3]