طوفان گرد و خاک با سرعت ۱۳۳ کیلومتر بر ساعت زابل را درنوردید

تندبادی با سرعت ۱۳۳ کیلومتر بر ساعت — معادل سرعت یک طوفان حاره‌ای درجه یک — روز یکشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵ شهرستان زابل را درنوردید و شعاع دید افقی را در این منطقه به کمتر از ۶۰۰ متر کاهش داد. این رویداد که ناشی از تشدید بادهای فصلی ۱۲۰ روزه سیستان است، غلظت ذرات معلق در هوا را به شدت افزایش داد و شرایط تردد و تنفس را برای ساکنان شمال استان سیستان و بلوچستان با چالش جدی مواجه کرد.[1][2]

داده‌های ثبت‌شده در ایستگاه‌های هواشناسی منطقه نشان می‌دهد که این ناپایداری جوی تنها به زابل محدود نبوده است. در شهرستان زهک نیز بیشینه سرعت وزش باد به ۸۱ کیلومتر بر ساعت رسید که نتیجه مستقیم آن، کاهش دید افقی به ۸۰۰ متر بود. این ارقام نشان‌دهنده گستردگی جبهه گرد و خاک در کل نوار مرزی شرق و شمال استان است.[1][2]

بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که در ادبیات محلی به «باد لوار» نیز شهرت دارند، یک پدیده اقلیمی دیرینه در شرق ایران محسوب می‌شوند. این بادها معمولاً از اواخر اردیبهشت آغاز شده و تا پایان شهریور ادامه می‌یابند. شکل‌گیری این جریان‌های هوایی نتیجه اختلاف فشار جوی میان سیستم‌های پرفشار در ارتفاعات شمالی افغانستان و سیستم‌های کم‌فشار حرارتی در دشت‌های شرقی ایران است.[3][4]

در دهه‌های گذشته، زمانی که تالاب بین‌المللی هامون پرآب بود، عبور این بادها از روی سطح آب به عنوان یک سیستم خنک‌کننده طبیعی عمل می‌کرد و دمای هوای منطقه را در طول تابستان تعدیل می‌بخشید. اما با خشک شدن تدریجی بستر دریاچه هامون در اثر کاهش حق‌آبه هیرمند و خشکسالی‌های پیاپی، ماهیت این بادها از یک موهبت اقلیمی به یک چالش زیست‌محیطی تغییر یافته است.[3][4]

اکنون، بستر خشک و رسوبی دریاچه هامون به یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تولید گرد و غبار در خاورمیانه تبدیل شده است. هنگامی که بادهایی با سرعت بیش از ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت از روی این بستر خشک عبور می‌کنند، میلیون‌ها تن رسوبات ریزدانه را به هوا برخاسته و به شکل طوفان‌های شن به سمت مناطق مسکونی روانه می‌سازند.[4]

از منظر زیرساختی، تداوم چنین طوفان‌هایی هزینه‌های قابل‌توجهی را بر شبکه‌های حمل‌ونقل، توزیع برق و تاسیسات شهری تحمیل می‌کند. کاهش دید افقی به زیر هزار متر، خطر تصادفات جاده‌ای را در محورهای مواصلاتی شمال استان به شدت افزایش می‌دهد و نیازمند واکنش سریع تیم‌های راهداری برای پاکسازی مسیرها از ماسه‌های روان است.[1][4]

علاوه بر چالش‌های فیزیکی، پیامدهای بهداشتی این پدیده نیز نیازمند توجه ساختاری است. افزایش غلظت ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در هوا، مستقیماً سیستم تنفسی شهروندان را هدف قرار می‌دهد. مقامات هواشناسی و بهداشتی استان همواره در چنین شرایطی از گروه‌های حساس، از جمله سالمندان و کودکان، می‌خواهند تا از تردد غیرضروری در فضای باز خودداری کنند.[1][2]

پیش‌بینی‌های اداره کل هواشناسی سیستان و بلوچستان حاکی از آن است که از روز دوشنبه به تدریج از سرعت وزش باد در مناطق شمالی استان کاسته خواهد شد. با این حال، تغییرات جوی در نیمه دوم هفته به شکل رگبارهای پراکنده و رعد و برق در ارتفاعات جنوبی استان خود را نشان خواهد داد که نشان‌دهنده تنوع و پیچیدگی سیستم‌های اقلیمی در این پهنه جغرافیایی است.[1][2]

مدیریت پایدار این بحران نیازمند رویکردی فراتر از واکنش‌های مقطعی است. کارشناسان محیط‌زیست تاکید دارند که مهار طوفان‌های گرد و خاک سیستان در گرو احیای حق‌آبه هیرمند، تثبیت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی از طریق مالچ‌پاشی بیولوژیک و توسعه کمربندهای سبز در اطراف مناطق مسکونی است.[4]

تا زمانی که راهکارهای دیپلماتیک برای تامین آب تالاب هامون به نتیجه نرسد و برنامه‌های جامع آبخیزداری در منطقه عملیاتی نشود، بادهای ۱۲۰ روزه همچنان به عنوان یک نیروی فرسایشی قدرتمند، زیرساخت‌ها و سلامت عمومی را در شرق ایران تحت تاثیر قرار خواهند داد.[3][4]