جغرافیای زنجیره تأمین کودهای شیمیایی؛ کدام کشورها امنیت غذایی جهان را در دست دارند؟

برخی از سیاست‌گذاران استدلال می‌کنند که بازار جهانی کودهای شیمیایی انعطاف‌پذیر است و به صادرات رکوردشکن پتاس کانادا و توسعه ظرفیت‌های خاورمیانه به عنوان دلیلی بر توانایی انطباق با شوک‌ها اشاره می‌کنند. در مقابل، اقتصاددانان کشاورزی هشدار می‌دهند که این سیستم اساساً شکننده است.[6]

منتقدان تأکید می‌کنند که تنها چهار کشور - روسیه، کانادا، چین و مراکش - کنترل بیش از نیمی از کل صادرات جهانی را در دست دارند. به گفته آن‌ها، فقدان معماری نهادی برای مدیریت شوک‌ها، تأمین غذای جهان را در معرض خطری جدی قرار داده است.[1][6]

اعداد این تمرکز جغرافیایی را به وضوح نشان می‌دهند. بر اساس داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، صادرات جهانی کود در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۱۱۳.۳ میلیون تن رسید. در این میان، روسیه با صادرات ۲۳.۲ میلیون تن بزرگ‌ترین صادرکننده جهان باقی ماند.[1][2]

برای درک این آسیب‌پذیری، باید مکانیسم تولید را بررسی کرد. کشاورزی مدرن به سه عنصر اساسی وابسته است: نیتروژن (N) برای رشد گیاه، فسفر (P) برای توسعه ریشه و پتاسیم (K) برای مقاومت در برابر تنش‌ها. بدون این عناصر، بازده محصولات کشاورزی به شدت کاهش می‌یابد.[5]

نیتروژن و معمای گاز طبیعی

تولید کودهای نیتروژنی، به ویژه اوره و آمونیاک، به شدت انرژی‌بر است. گاز طبیعی هم به عنوان ماده اولیه و هم منبع انرژی در فرآیند هابر-بوش استفاده می‌شود. این وابستگی، تولید نیتروژن را به کشورهای دارای منابع غنی گاز طبیعی گره زده است.[5]

کودهای نیتروژنی حدود ۵۹ درصد از کل مصرف مواد مغذی کشاورزی را تشکیل می‌دهند. از آنجا که تولید این کودها نیازمند زیرساخت‌های عظیم پتروشیمی است، کشورهایی که گاز ارزان ندارند، به سرعت از بازار رقابت خارج می‌شوند و قدرت قیمت‌گذاری به چند تولیدکننده کلیدی منتقل می‌شود.[5][6]

چین که سهم بزرگی از تولید جهانی کود را در اختیار دارد، به طور فزاینده‌ای از این اهرم استفاده می‌کند. ظرفیت تولید اوره این کشور بسیار بالاست، اما پکن تأمین نیازهای داخلی را به بازارهای صادراتی ترجیح می‌دهد.[1]

با وجود مازاد تولید، پکن بارها به صادرکنندگان دستور داده است تا ارسال محموله‌های ترکیبی نیتروژن-پتاسیم را متوقف کنند. این محدودیت‌ها بخش بزرگی از حجم صادرات چین را در بر می‌گیرد و بازارهای جهانی را به طور ناگهانی با کمبود مواجه می‌کند.[1][6]

این یک الگوی تثبیت‌شده است. در سال‌های اخیر، صادرات کودهای نیتروژنی چین در مقاطعی بیش از ۹۰ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که پکن تنها زمانی بازارهای جهانی را تأمین می‌کند که تراز داخلی‌اش اجازه دهد.[6]

در غیاب چین، کشورهای حاشیه خلیج فارس شامل قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی بخش عمده‌ای از صادرات دریایی اوره را مدیریت می‌کنند. ظرفیت تولید اوره این کشورها درصد قابل توجهی از عرضه جهانی را تشکیل می‌دهد.[6]

این تمرکز، یک نقطه خفگی ژئوپلیتیک ایجاد کرده است. بخش بزرگی از کودهای مبادله شده در جهان، در کنار تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) که برای تولید نیتروژن ضروری است، از مسیرهای دریایی حساس خاورمیانه عبور می‌کنند.[6]

گزارش‌های نهادهای مالی بین‌المللی هشدار می‌دهند که هرگونه اختلال در این آبراه‌ها می‌تواند قیمت اوره خاورمیانه را در عرض چند هفته به شدت افزایش دهد. این وابستگی به یک منطقه واحد، زنجیره تأمین نیتروژن را به شدت آسیب‌پذیر کرده است.[3][6]

فسفر و انحصار مراکش

برخلاف نیتروژن که از هوا و گاز استخراج می‌شود، فسفر باید از زمین استخراج شود. در اینجا، جغرافیا حتی متمرکزتر است. مراکش به تنهایی حدود ۷۰ درصد از ذخایر شناخته شده سنگ فسفات جهان را در اختیار دارد.[4]

گروه دولتی OCP مراکش، غول بلامنازع این بازار است. این شرکت بخش بزرگی از سهم بازار جهانی فسفات را در اختیار دارد و سالانه میلیاردها دلار درآمد ایجاد می‌کند. صادرات فسفات، ستون فقرات درآمدهای صادراتی مراکش را تشکیل می‌دهد.[4][6]

داده‌های تجاری نشان می‌دهد که صادرات فسفات و مشتقات آن از مراکش همچنان در حال رشد است. صادرات سنگ فسفات خام در سال‌های اخیر رشدهای دو رقمی را تجربه کرده که نشان‌دهنده تقاضای فزاینده جهانی برای این ماده حیاتی است.[6]

با این حال، تولید کودهای فسفاته در مراکش به واردات گوگرد و آمونیاک وابسته است. این وابستگی به نهاده‌های کشورهای ثالث، زنجیره تأمین مراکش را در برابر شوک‌های جهانی آسیب‌پذیر می‌کند و نیازمند تنوع‌بخشی به منابع تأمین است.[6]

چین نیز به عنوان یک تولیدکننده بزرگ فسفات نقش مهمی ایفا می‌کرد، اما صادرات خود را به شدت محدود کرده است. کاهش شدید صادرات فسفات چین، فشار مضاعفی بر بازارهای جهانی وارد کرده است.[1][6]

این خروج چین از بازار صادرات، فشار بر مراکش را برای تأمین تقاضای جهانی افزایش داده است. با توجه به اینکه جایگزین‌های کمی برای سنگ فسفات مراکش وجود دارد، امنیت غذایی بسیاری از کشورها به ثبات تولید در شمال آفریقا وابسته شده است.[4][6]

پتاسیم در تسلط کانادا و اوراسیا

پتاسیم یا پتاس، سومین ضلع این مثلث است که تقریباً به طور انحصاری از کانادا، روسیه و بلاروس تأمین می‌شود. بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS)، این سه کشور بیش از ۷۰ درصد از تولید جهانی پتاس را در اختیار دارند.[4]

کانادا با تولید سالانه حدود ۱۵ میلیون تن و صادرات گسترده، بزرگ‌ترین صادرکننده جهان است و نزدیک به ۴۰ درصد از صادرات جهانی را در اختیار دارد. ایالت ساسکاچوان کانادا میزبان بیش از یک میلیارد تن ذخایر پتاس است.[1][4]

در سوی دیگر، روسیه و بلاروس قرار دارند که روی هم رفته سهم عظیمی از تولید را به خود اختصاص داده‌اند. تحریم‌های غرب علیه این دو کشور در سال‌های اخیر، جریان تجارت پتاس را مختل کرد و باعث کاهش مقطعی صادرات جهانی شد.[4][6]

با وجود تحریم‌ها، بلاروس همچنان سهم مهمی از بازار جهانی را در اختیار دارد و خریدارانی مانند چین و هند پیدا کرده است. بخش بزرگی از صادرات پتاس بلاروس مستقیماً به بازارهای آسیایی سرازیر می‌شود.[6]

ایالات متحده به شدت به همسایه شمالی خود وابسته است و بخش اعظم واردات پتاس خود را از کانادا تأمین می‌کند. تلاش‌ها برای یافتن منابع جایگزین محدود است، زیرا توسعه معادن جدید پتاس به سرمایه‌گذاری کلان و زمان طولانی نیاز دارد.[4][6]

شرکت‌های بزرگ کانادایی تولید خود را برای جبران کمبودهای ناشی از تحریم‌های اروپای شرقی افزایش داده‌اند. با این حال، ظرفیت اضافی کانادا تنها می‌تواند بخش کوچکی از صادرات روسیه و بلاروس را پوشش دهد و بازار همچنان شکننده است.[4][6]

فقدان ذخایر استراتژیک

آنچه زنجیره تأمین کود را از بازار نفت متمایز می‌کند، فقدان هرگونه مکانیسم ذخیره‌سازی است. در حالی که کشورهای توسعه‌یافته دارای ذخایر استراتژیک نفت برای ماه‌ها مصرف هستند، هیچ کشور غربی ذخیره استراتژیک کود شیمیایی ندارد.[6]

این ساختار، بازار جهانی را در وضعیتی قرار داده است که تنها یک بحران لجستیکی با کمبود فاصله دارد. در زمان شوک‌های ژئوپلیتیک، شاخص‌های قیمت کود به سرعت رکوردهای تاریخی را می‌شکنند و هزینه‌های کشاورزان را چند برابر می‌کنند.[3][6]

بدون استفاده مداوم از کودهای NPK، سیستم‌های کشاورزی معاصر نمی‌توانند جمعیت فعلی جهان را پشتیبانی کنند. از زمان صنعتی شدن تولید کود، بهره‌وری کشاورزی به شدت افزایش یافته و وابستگی به این نهاده‌ها غیرقابل بازگشت شده است.[5]

روسیه با وجود تحریم‌ها، توانسته است صادرات کود خود را از طریق کشورهای ثالث حفظ کند. این انعطاف‌پذیری بر پایه واسطه‌هایی بنا شده است که در صورت تغییر شرایط سیاسی، می‌توانند جریان تجارت را متوقف کنند.[6]

تغییر این ساختار متمرکز در کوتاه‌مدت غیرممکن است. معادن جدید فسفات و پتاس به سرعت توسعه نمی‌یابند و تولید نیتروژن بدون گاز طبیعی ارزان توجیه اقتصادی ندارد. امنیت غذایی جهان در گرو تصمیمات چند پایتخت معدود باقی مانده است.[4][6]

نهادهای بین‌المللی پیش‌بینی می‌کنند که قیمت کودها به دلیل فشارهای ژئوپلیتیک همچنان نوسان خواهد داشت. این واقعیت نشان می‌دهد که کشاورزان در سراسر جهان باید خود را برای دوره‌ای از بی‌ثباتی در زنجیره تأمین نهاده‌های اساسی آماده کنند.[3][6]