خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا از عراق و پایان رسمی «عملیات عزم راسخ»

دوازده سال و سه دوره ریاست‌جمهوری پس از بازگشت ارتش آمریکا به بغداد برای سد کردن پیشروی داعش، ایالات متحده به حضور نظامی خود در عراق پایان داد. خروج آخرین گروه ۲۵۰۰ نفری از نظامیان آمریکایی نقطه پایانی رسمی بر «عملیات عزم راسخ» است.[1][3]

پنتاگون در ۳۰ سپتامبر تأیید کرد که آخرین پروازهای ترابری از حریم هوایی عراق خارج شده‌اند؛ امری که به معنای پایبندی به ضرب‌الاجل تعیین‌شده میان واشنگتن و بغداد در اوایل سال جاری میلادی است. این خروج، پرونده یکی از مداخلات نظامی سرنوشت‌ساز آمریکا را که میلیاردها دلار هزینه داشت و ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون کرد، می‌بندد.[2][6]

فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) پایان مأموریت ضد داعش را رسماً اعلام و پایگاه‌های باقی‌مانده از جمله پایگاه هوایی عین‌الاسد را به ارتش عراق واگذار کرد. هرچند این تحویل به‌شکلی سازمان‌یافته انجام شد، اما با حذف بازدارنده اصلی غربی در میدان، معماری امنیتی منطقه را متحول می‌سازد.[3]

سخنگوی پنتاگون در واشنگتن اعلام کرد: «از امروز، ایالات متحده فرایند خروج نیروهای خود از جمهوری عراق را رسماً تکمیل کرده است. عملیات عزم راسخ به هدف اصلی خود یعنی تضعیف داعش تا سطحی که نیروهای محلی بتوانند امنیت را حفظ کنند، دست یافته است.»[2]

انتقال بار مسئولیت امنیتی

فضای بغداد پس از این تحول آمیخته با مراسم رسمی و جشن‌های خیابانی بود. محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، این گذار را ستود و خروج آمریکا را احیای کامل حاکمیت ملی و نشانه‌ای از بلوغ نیروهای مسلح کشور دانست.[4]

برای دولت عراق، این رویداد یک نقطه ضعف سیاسی بزرگ داخلی را از میان برمی‌دارد. بغداد طی سال‌های اخیر و به‌ویژه در پی تنش‌های منطقه‌ای و حملات تلافی‌جویانه سه سال گذشته، زیر فشار شدید جناح‌های سیاسی و گروه‌های شبه‌نظامی همسو با ایران برای اخراج نیروهای آمریکایی قرار داشت.[4][5]

سخنگوی دولت عراق در بغداد به خبرنگاران گفت: «امروز روزی تاریخی برای عراق است؛ ما کنترل کامل خاک و سرنوشت خود را به دست می‌گیریم. نیروهای امنیتی ما اکنون بدون نیاز به کمک رزمی خارجی، کاملاً قادر به دفاع از کشور هستند.»[4]

در بخش‌های مختلف پایتخت، گروه‌های شبه‌نظامی نزدیک به ایران این خروج را پیروزی راهبردی خود دانستند. این جناح‌ها که پیش‌تر تأسیسات نظامی آمریکا را هدف حملات پهپادی و راکتی قرار می‌دادند، این خروج را نتیجه کارزار طولانی‌مدت فشار خود علیه حضور نظامی غرب قلمداد می‌کنند.[4][5]

خطر احیای هسته‌های داعش

با وجود اعلام رسمی پیروزی، کارشناسان امنیتی و تحلیل‌گران منطقه‌ای نسبت به ایجاد خلأ امنیتی هشدار می‌دهند. داعش اگرچه در سال ۲۰۱۹ از نظر سرزمینی شکست خورد، اما هسته‌های خفته آن در سراسر مرز عراق و سوریه فعال مانده‌اند و به حملات نامتقارن پراکنده ادامه می‌دهند.[5][6]

حضور نظامی آمریکا پایگاهی حیاتی برای پشتیبانی اطلاعاتی و لجستیکی به‌منظور رصد این شبکه‌های افراطی بود. بدون حضور پهپادهای شناسایی، سامانه‌های شنود الکترونیک و نیروهای واکنش سریع آمریکا در خاک عراق، ردگیری تحرکات شورشیان برای ارتش عراق بسیار دشوارتر خواهد بود.[5]

به گزارش مدیا لاین (The Media Line)، یک کارشناس امنیتی در این باره هشدار داد: «این خروج، مؤثرترین سد ضدتروریستی منطقه را حذف می‌کند. داعش دقیقاً منتظر همین سناریو بود تا شبکه‌های خود را در مناطق بیابانی و خارج از کنترل احیا کند.»[5]

این عقب‌نشینی پرسش‌های فوری درباره تداوم مأموریت آمریکا در سوریه را نیز زنده کرده است. نزدیک به ۹۰۰ نظامی آمریکایی در شرق سوریه مستقر هستند و اتکای سنگینی به حریم هوایی و خطوط تدارکاتی عراق داشتند که اکنون کنترل آن کاملاً در اختیار بغداد است.[6]

آرایش جدید منطقه‌ای و لجستیک

خروج از عراق واشنگتن را به بازتنظیم راهبرد منطقه‌ای خود ناگزیر می‌کند. بدون این لنگرگاه در عراق، ایالات متحده برای نشان دادن قدرت خود و ایجاد بازدارندگی در برابر نفوذ ایران بیش از گذشته به پایگاه‌هایش در کشورهای حاشیه خلیج فارس و اردن تکیه خواهد کرد.[1][6]

برای تهران، خروج نیروهای آمریکایی به معنای تحقق یک هدف راهبردی دیرینه است. اکنون موانع کمتری پیش روی تثبیت کریدور زمینی ایران از مرزهای غربی‌اش از مسیر عراق و سوریه به لبنان قرار دارد؛ مسیری که انتقال نیرو و تسلیحات را تسهیل می‌کند.[5]

این اقدام همچنین ائتلاف بین‌المللی مشارکت‌کننده در عملیات عزم راسخ را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. متحدان اروپایی از جمله فرانسه و بریتانیا مأموریت‌های کوچک‌تر خود را با شبکه لجستیکی آمریکا هماهنگ کرده بودند و ناچارند نیروهایشان را همزمان خارج کنند.[2]

یک مقام دفاعی اروپایی به گاردین گفت: «خروج آمریکا عملاً به معنای پایان حضور فیزیکی ائتلاف بین‌المللی در میدان است. بدون توان ترابری هوایی و خدمات تخلیه مجروحان آمریکا، حفظ پایگاه‌های مستقل اروپایی در عراق از نظر عملیاتی ناممکن بود.»[2]

چرخش به مسیر دیپلماسی

فرایند لجستیکی این خروج شامل انتقال هزاران تن تجهیزات نظامی، برچیدن سامانه‌های حساس مخابراتی و تحویل امکانات غیررزمی به ارتش عراق بود. کاروان‌های خودروهای زرهی و پروازهای ترابری در دو هفته پایانی به‌طور شبانه‌روزی فعالیت کردند تا برنامه تا ۳۰ سپتامبر محقق شود.[3]

این انتقال، بار سنگینی بر دوش نیروهای امنیتی عراق می‌گذارد؛ تشکیلاتی که طی یک دهه گذشته میلیاردها دلار آموزش و تجهیزات از آمریکا دریافت کرده است. توان عملیاتی مستقل این نیروها بلافاصله در مواجهه با هسته‌های داعش و گروه‌های مسلحی که خارج از کنترل دولت فعالیت دارند، سنجیده خواهد شد.[3]

یک مقام سابق سنتکام در گفتگو با وبگاه Military.com اشاره کرد: «سنجش واقعی دستاورد عملیات عزم راسخ، نه در خودِ خروج، بلکه در رخدادهای شش ماه آینده نهفته است. ما کلیدها را تحویل داده‌ایم؛ اکنون باید دید این ساختار سر پا می‌ماند یا خیر.»[3]

از این پس، کانون توجهات کاملاً به عرصه دیپلماتیک منتقل می‌شود. وزارت امور خارجه آمریکا اکنون وظیفه دارد نفوذ خود را در بغداد از طریق همکاری‌های اقتصادی و برنامه‌های غیرنظامی حفظ کند؛ چرخشی دشوار در کشوری که وزن نظامی همواره اهرم اصلی چانه‌زنی سیاسی بوده است.[1][6]

ضرب‌الاجل ۳۰ سپتامبر بدون هرج‌ومرجی که در خروج سال ۲۰۲۱ از افغانستان رخ داد، به پایان رسید. عامل تعیین‌کننده کنونی این است که آیا ارتش عراق می‌تواند به‌تنهایی همان شبکه‌های افراطی را سرکوب کند که دوازده سال پیش پای ارتش آمریکا را بار دیگر به بغداد کشاندند.[1][3]